Có những dòng sông không chỉ chảy qua
đất đai, mà còn chảy qua ký ức
của một dân tộc.
Bạch Đằng là một dòng sông
như thế.
Hơn một nghìn năm đã trôi qua, nước
sông vẫn lên xuống theo con nước thủy
triều, bãi bồi vẫn đổi thay theo mùa,
lau sậy vẫn nghiêng mình trong gió.
Nhưng trong tiếng sóng ấy, người Việt vẫn
nghe như có âm vang của một buổi
cuối năm chín trăm ba mươi tám: tiếng
mái chèo rẽ nước, tiếng quân reo dậy
trời, tiếng thuyền giặc vỡ toang giữa bãi
cọc ngầm, và tiếng lịch sử lật sang
một trang mới.
Ở nơi ấy, một con người
đã đứng lên trong thời khắc
quyết định.
Ông không chỉ thắng một trận thủy chiến.
Ông đã chấm dứt về cơ bản thời
kỳ Bắc thuộc kéo dài nhiều thế kỷ,
đặt nền móng cho kỷ nguyên độc lập
lâu dài của dân tộc Việt.
Tên ông là Ngô Quyền.
Một người sinh ra giữa thời
loạn
Theo nhiều tài liệu sử học truyền thống,
Ngô Quyền sinh năm tám trăm chín mươi
tám.
Quê hương của ông thường được ghi là
Đường Lâm, thuộc vùng Sơn Tây cũ, nay
thuộc Hà Nội.
Tuy nhiên, cần nói thận trọng rằng trong
nghiên cứu hiện đại vẫn có một số
ý kiến trao đổi về quê gốc chính
xác của Ngô Quyền.
Dù vậy, hình ảnh Ngô Quyền gắn với
Đường Lâm đã trở thành một phần quen
thuộc trong ký ức lịch sử Việt Nam.
Ông sinh ra trong một thời
đại đặc biệt dữ dội.
Đất nước khi ấy chưa có một triều
đình độc lập bền vững như về sau.
Sau nhiều thế kỷ bị các triều đại
phương Bắc đô hộ, người Việt vẫn luôn
tìm cách giữ lấy tiếng nói, phong tục,
làng xóm, ruộng đồng và tinh thần riêng
của mình.
Những cuộc nổi dậy đã từng bùng lên,
có lúc rực sáng, có lúc bị dập
tắt. Nhưng ngọn lửa tự chủ chưa bao
giờ tắt hẳn.
Đến đầu thế kỷ mười, nhà Đường ở
Trung Hoa suy yếu rồi sụp đổ.
Cục diện phương Bắc rối ren, các thế
lực chia cắt, tranh hùng. Ở đất Tĩnh
Hải quân, tức vùng đất Việt khi ấy,
cơ hội tự chủ mở ra.
Khúc Thừa Dụ, rồi Khúc Hạo, Khúc Thừa
Mỹ đã từng bước xây dựng nền tự
chủ.
Sau đó, Dương Đình Nghệ nổi lên, đánh
đuổi quân Nam Hán, giữ quyền cai quản
Tĩnh Hải quân.
Chính trong bối cảnh ấy, Ngô
Quyền trưởng thành.
Sử cũ ghi Ngô Quyền là người có
sức khỏe, chí lớn, dáng vẻ khác thường.
Nhưng điều đáng kể nhất không phải là
những lời mô tả ấy, mà là con
đường ông đã chọn: con đường của một
võ tướng đứng trong hàng ngũ những người
muốn tự chủ đất nước.
Ngô Quyền trở thành tướng dưới
quyền Dương Đình Nghệ.
Tài năng và uy tín của ông được
tin dùng. Ông được giao cai quản Ái
Châu, một vùng đất quan trọng ở phía
nam.
Và mối quan hệ giữa ông với Dương
Đình Nghệ càng thêm gắn bó khi Ngô
Quyền trở thành con rể của vị hào
trưởng này.
Nhưng thời loạn không bao giờ để người
anh hùng được đi trên con đường bằng
phẳng.
Biến cố Kiều Công Tiễn
Năm chín trăm ba mươi bảy,
một biến cố lớn xảy ra.
Dương Đình Nghệ bị Kiều Công
Tiễn sát hại để đoạt quyền.
Đây không chỉ là một vụ phản bội
cá nhân. Nó là một vết chém vào
nền tự chủ non trẻ của người Việt.
Khi quyền lực trong nước rối loạn, ngoại
bang lập tức nhìn thấy cơ hội.
Kiều Công Tiễn biết mình khó chống nổi
sự trừng phạt của Ngô Quyền và những
lực lượng trung thành với Dương Đình Nghệ.
Vì vậy, ông ta cầu cứu Nam Hán.
Đó là một nước đang tồn tại ở
phía nam Trung Hoa thời Ngũ Đại Thập
Quốc.
Vua Nam Hán là Lưu Cung
chớp lấy thời cơ.
Đối với Nam Hán, đất Tĩnh Hải quân
là vùng đất giàu ý nghĩa chiến lược.
Nếu đưa quân sang thành công, họ có
thể khôi phục ách thống trị, biến đất
Việt trở lại vòng kiểm soát.
Lưu Cung sai con là Lưu Hoằng Tháo
chỉ huy thủy quân tiến vào nước ta.
Đoàn chiến thuyền Nam Hán theo
đường biển, hướng vào cửa sông
Bạch Đằng.
Tin giặc kéo đến truyền đi
như một cơn gió lạnh.
Đất nước đứng trước một câu hỏi sinh
tử: hoặc tiếp tục con đường tự chủ
vừa mở ra, hoặc một lần nữa rơi
vào vòng đô hộ.
Trong giờ phút ấy, Ngô Quyền
không do dự.
Ông kéo quân ra Bắc, trước hết đánh
Kiều Công Tiễn. Kẻ phản bội bị diệt.
Nhưng diệt Kiều Công Tiễn mới chỉ là
bước đầu. Ngoài biển, quân Nam Hán vẫn
đang tiến vào. Một trận chiến lớn không
thể tránh khỏi.
Tầm nhìn của người cầm quân
Ngô Quyền hiểu rằng quân Nam Hán mạnh
về thủy chiến. Chúng có thuyền lớn, binh
lính đông, lại muốn đánh nhanh để áp
đảo.
Nếu đối đầu trực diện trên mặt nước
rộng, quân Việt có thể gặp bất lợi.
Nhưng Ngô Quyền có một lợi thế mà
quân xâm lược không có: ông hiểu đất
nước mình.
Ông hiểu sông Bạch Đằng.
Bạch Đằng là con đường thủy
quan trọng từ biển vào nội
địa.
Nơi đây có chế độ thủy triều lên
xuống rõ rệt. Khi nước triều lên, lòng
sông mênh mông, thuyền lớn có thể đi
qua. Nhưng khi nước rút, bãi cạn lộ
ra, dòng chảy trở nên hiểm hóc.
Từ sự am hiểu ấy, Ngô Quyền nghĩ
ra một kế sách táo bạo: sai quân
đóng những cọc gỗ lớn xuống lòng sông.
Đầu cọc được bịt sắt nhọn.
Khi thủy triều dâng, bãi cọc
chìm dưới nước, không ai nhìn
thấy.
Quân Việt sẽ nhử thuyền giặc tiến sâu
vào trận địa. Đến khi nước triều rút,
thuyền Nam Hán mắc vào cọc, rối loạn,
rồi quân ta từ các hướng đánh ập
ra.
Đó không chỉ là một mẹo quân sự.
Đó là sự kết hợp giữa trí tuệ,
lòng can đảm và khả năng đọc thiên
nhiên như đọc một cuốn binh thư.
Muốn dùng kế ấy, người chỉ huy phải
tính đúng thời điểm thủy triều. Phải giấu
được trận địa. Phải nhử giặc đủ sâu.
Phải giữ quân không nao núng khi thuyền
địch ban đầu tiến vào mạnh mẽ. Và
phải đánh đúng lúc, nếu sớm quá thì
giặc còn đường lui, nếu muộn quá thì
cơ hội trôi qua.
Ngô Quyền đã đặt cả vận mệnh đất
nước vào một trận địa như vậy.
Trước giờ quyết chiến
Hãy tưởng tượng những ngày trước
trận đánh.
Dọc theo bờ sông Bạch Đằng,
quân dân âm thầm chuẩn bị.
Những thân gỗ lớn được đẽo
nhọn, bịt sắt, kéo ra lòng
sông.
Người đóng cọc phải làm việc trong nước,
trong bùn, giữa dòng chảy, dưới sự che
giấu nghiêm ngặt.
Không một động tác nào được
để lộ cho giặc biết.
Trên bờ, quân mai phục được bố trí.
Dưới nước, bãi cọc nằm im như những
lưỡi giáo của đất trời. Trên cao, mây
vẫn trôi.
Ngoài cửa biển, chiến thuyền Nam
Hán đang đến gần.
Lưu Hoằng Tháo, con vua Nam Hán, đem
quân tiến vào với tham vọng lập công.
Có thể trong mắt ông ta, Tĩnh Hải
quân chỉ là vùng đất cũ từng thuộc
quyền cai trị phương Bắc, và cuộc viễn
chinh này là cơ hội để khôi phục
quyền lực.
Nhưng ông ta không biết rằng mình đang
đi vào một cái bẫy được dựng lên
bởi một người hiểu từng nhịp thở của
con sông.
Khi nước triều dâng, mặt sông Bạch Đằng
mở rộng. Quân Nam Hán tiến vào. Quân
Việt dùng thuyền nhẹ ra khiêu chiến, đánh
rồi lui, nhử đối phương tiến sâu hơn.
Đối với quân xâm lược, đó có thể
là dấu hiệu quân Việt yếu thế.
Nhưng với Ngô Quyền, từng bước lùi ấy
là từng bước kéo giặc vào nơi đã
định.
Tiếng sóng Bạch Đằng năm chín
trăm ba mươi tám
Rồi thời khắc quyết định đến.
Nước triều bắt đầu rút.
Những cọc gỗ nhọn dưới lòng
sông dần hiện ra sức mạnh
thật sự.
Thuyền Nam Hán, vốn đang tiến sâu, bất
ngờ mắc kẹt. Thuyền va vào cọc. Chiến
thuyền lớn trở nên nặng nề, khó xoay
trở. Đội hình địch rối loạn.
Đúng lúc ấy, quân Việt phản
công.
Từ hai bên bờ, từ các vị trí
mai phục, quân của Ngô Quyền đánh ra
dữ dội.
Những chiếc thuyền nhẹ của quân Việt linh
hoạt giữa lòng sông quen thuộc, trong khi
thuyền giặc mắc kẹt giữa bãi cọc và
dòng nước rút.
Trận đánh biến thành một cơn
cuồng phong.
Tiếng trống trận vang lên. Tiếng hò reo
dậy sóng. Những mũi lao, mũi tên, giáo
mác trút xuống.
Quân Nam Hán hoảng loạn. Nhiều thuyền bị
phá vỡ. Nhiều binh lính chết đuối. Lưu
Hoằng Tháo tử trận.
Trận Bạch Đằng năm chín trăm ba mươi
tám kết thúc bằng thắng lợi quyết định
của quân dân Việt dưới sự chỉ huy
của Ngô Quyền.
Ở phía sau, vua Nam Hán Lưu Cung
đang đem quân tiếp ứng. Khi nghe tin
con tử trận, quân thua tan tác, ông
ta kinh hoàng, phải thu quân về.
Âm mưu xâm lược thất bại.
Nhưng ý nghĩa của trận đánh không dừng
ở việc đẩy lui một đạo quân.
Nó tuyên bố với phương Bắc rằng người
Việt không còn là một vùng đất dễ
khuất phục.
Nó khẳng định rằng nền tự chủ không
còn chỉ là một khoảng nghỉ ngắn ngủi
giữa các cuộc đô hộ, mà có thể
trở thành một quốc thống lâu dài.
Từ người chiến thắng đến vị
vua mở nền độc lập
Sau chiến thắng Bạch Đằng, Ngô Quyền lên
ngôi năm chín trăm ba mươi chín, xưng
vương, sử thường gọi là Tiền Ngô Vương.
Ông đóng đô ở Cổ Loa.
Việc chọn Cổ Loa có ý
nghĩa sâu xa.
Cổ Loa từng gắn với truyền thuyết và
lịch sử thời An Dương Vương, với một
nhà nước cổ của người Việt.
Khi Ngô Quyền đặt kinh đô ở đó,
ông không chỉ chọn một địa điểm phòng
thủ. Ông như nối lại mạch chính thống
xưa, khẳng định rằng đất này có chủ,
dân này có nước, và quyền cai trị
không cần đến sự phong chức của ngoại
bang.
Đóng góp lớn nhất của Ngô Quyền trong
thời gian trị vì không phải là những
công trình đồ sộ còn lại đến nay,
bởi triều đại của ông ngắn ngủi.
Ông mất năm chín trăm bốn mươi bốn,
chỉ sau khoảng năm năm ở ngôi. Nhưng
trong thời gian ấy, điều quan trọng nhất
ông làm được là xác lập một thực
tế chính trị mới: người Việt tự mình
dựng vua, tự mình đặt kinh đô, tự
mình cai quản đất nước.
Đó là một bước ngoặt.
Trước Ngô Quyền, các họ Khúc và Dương
Đình Nghệ đã có công lớn trong việc
giành và giữ quyền tự chủ. Nhưng sau
chiến thắng Bạch Đằng và việc Ngô Quyền
xưng vương, nền độc lập được đặt trên
một nền tảng rõ ràng hơn, mạnh mẽ
hơn.
Từ đây, dù đất nước về sau còn
trải qua loạn lạc, tranh chấp, thậm chí
chia rẽ, xu thế độc lập đã trở
thành dòng chảy chính.
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà sử
học xem Ngô Quyền là người mở đầu
kỷ nguyên độc lập tự chủ lâu dài
của Việt Nam sau thời Bắc thuộc.
Những đóng góp lớn của Ngô
Quyền
Trước hết, Ngô Quyền là người có công
đánh bại cuộc xâm lược của Nam Hán
năm chín trăm ba mươi tám.
Chiến thắng ấy diễn ra trong một hoàn
cảnh cực kỳ nguy hiểm: nội bộ vừa
có biến vì Kiều Công Tiễn, quân Nam
Hán lại kéo sang bằng đường thủy.
Nếu thất bại, nền tự chủ
non trẻ có thể bị dập
tắt.
Nhưng Ngô Quyền đã xử lý rất nhanh:
diệt nội phản, chuẩn bị trận địa, chọn
đúng nơi quyết chiến và đánh bại quân
xâm lược.
Thứ hai, ông để lại một mẫu mực
về nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Kế cắm cọc trên sông Bạch Đằng cho
thấy tư duy lấy yếu chống mạnh, lấy
hiểu biết địa hình và thủy triều để
hóa giải ưu thế của đối phương.
Đây là một trong những chiến thắng tiêu
biểu của nghệ thuật quân sự dựa vào
địa lợi, nhân hòa và sự linh hoạt.
Về sau, sông Bạch Đằng còn chứng kiến
những chiến công lớn khác trong lịch sử
chống ngoại xâm, đặc biệt vào thời Trần.
Nhưng trận Bạch Đằng năm chín trăm ba
mươi tám của Ngô Quyền là mốc mở
đầu rực rỡ, biến dòng sông này thành
biểu tượng của trí tuệ và ý chí
độc lập Việt Nam.
Thứ ba, Ngô Quyền đặt nền
móng cho nhà nước quân chủ
độc lập.
Việc ông lên ngôi, đặt kinh đô ở
Cổ Loa và cai trị với tư cách
một vị vua độc lập có ý nghĩa
chính trị rất lớn. Nó khẳng định rằng
người Việt không chỉ biết nổi dậy chống
đô hộ, mà còn có khả năng tự
tổ chức quốc gia của mình.
Thứ tư, di sản tinh thần của ông
là niềm tin vào vận mệnh dân tộc.
Sau nhiều thế kỷ bị cai trị, điều
nguy hiểm nhất không chỉ là mất đất
hay mất quyền, mà là mất niềm tin
rằng dân tộc mình có thể tự đứng
vững.
Chiến thắng của Ngô Quyền đã khôi phục
niềm tin ấy. Nó nói với các thế
hệ sau rằng độc lập không phải là
giấc mơ xa xôi, mà là điều có
thể giành được bằng trí tuệ, đoàn kết
và lòng quả cảm.
Một triều đại ngắn, một bóng
hình dài
Ngô Quyền mất năm chín trăm
bốn mươi bốn.
Sau khi ông qua đời, đất nước rơi
vào những biến động quyền lực. Nhà Ngô
suy yếu dần, rồi dẫn tới thời kỳ
loạn mười hai sứ quân trước khi Đinh
Bộ Lĩnh thống nhất đất nước.
Nếu chỉ nhìn vào số năm trị vì,
triều đại của Ngô Quyền không dài.
Nhưng lịch sử không đo tầm vóc một
con người chỉ bằng thời gian ngồi trên
ngai vàng.
Có những người trị vì lâu
nhưng dấu ấn mờ nhạt.
Có những người chỉ xuất hiện trong một
khoảnh khắc quyết định, nhưng khoảnh khắc ấy
đủ làm đổi hướng cả dòng lịch sử.
Ngô Quyền thuộc về kiểu người
thứ hai.
Ông xuất hiện đúng lúc đất nước cần
một người vừa có tài cầm quân, vừa
có bản lĩnh chính trị.
Ông đánh bại ngoại xâm đúng lúc nền
tự chủ có nguy cơ bị bóp nghẹt.
Ông xưng vương đúng lúc dân tộc cần
một lời khẳng định dứt khoát: nước Việt
phải do người Việt làm chủ.
Di sản còn lại
Ngày nay, nhắc đến Ngô Quyền,
người ta nhớ trước hết đến
Bạch Đằng.
Nhưng phía sau chiến thắng ấy
là cả một di sản rộng
lớn hơn.
Đó là di sản của lòng
tự chủ.
Từ sau Ngô Quyền, các triều đại Đinh,
Tiền Lê, Lý, Trần, Lê về sau tiếp
tục xây dựng và bảo vệ quốc gia
độc lập. Dòng chảy ấy không phải lúc
nào cũng yên bình, nhưng nó đã có
một điểm mở đầu mạnh mẽ.
Đó là di sản của trí
tuệ quân sự.
Người Việt không thắng bằng sức mạnh áp
đảo, mà bằng cách hiểu mình, hiểu địch,
hiểu đất, hiểu nước, hiểu thời cơ.
Bạch Đằng năm chín trăm ba mươi tám
là bài học rằng trong chiến tranh giữ
nước, địa hình của quê hương có thể
trở thành thành lũy, dòng sông có thể
trở thành trận đồ, và lòng dân có
thể trở thành sức mạnh quyết định.
Đó là di sản của sự
chính danh độc lập.
Khi Ngô Quyền lên ngôi ở Cổ Loa,
ông gửi đi một thông điệp vượt khỏi
thời đại của mình: dân tộc này có
lịch sử riêng, có chủ quyền riêng, có
quyền tự quyết định vận mệnh của mình.
Lời kết: người mở cửa kỷ
nguyên độc lập
Nếu kể lịch sử như một con đường
dài, thì Ngô Quyền là người đứng ở
một cánh cửa lớn.
Phía sau ông là nhiều thế kỷ Bắc
thuộc, là những cuộc nổi dậy, những lần
giành lại rồi mất đi quyền tự chủ,
là máu và nước mắt của bao thế
hệ không chịu khuất phục.
Phía trước ông là kỷ nguyên độc lập
lâu dài, dù còn bão tố, nhưng đã
có nền móng để các triều đại Việt
Nam tiếp tục xây dựng.
Và ở giữa hai phía ấy là Bạch
Đằng năm chín trăm ba mươi tám.
Ngày ấy, khi nước triều rút xuống, những
cọc gỗ nhọn hiện lên không chỉ để
phá thuyền giặc. Chúng như những mũi cọc