Mở đầu hành trình: Hốt Tất Liệt là cháu Thành Cát Tư
Hãn nhưng không chỉ sùng bái cung tên; ông tò mò về
thành trì, luật pháp và đời sống định cư.
Ông chiêu mộ học giả người Hán vào Phủ Kim Liên, nhận
ra trị quốc cần tri thức, luật lệ, thuế khóa và lễ
nghi. Ý tưởng trung tâm: có thể chiếm thiên hạ trên lưng
ngựa, nhưng không thể trị thiên hạ trên lưng ngựa.
Năm 1259, Mông Kha chết tại thành Điếu Ngư, mở ra cuộc
khủng hoảng kế vị trong đế quốc. A Lý Bất Ca được
quý tộc truyền thống ủng hộ, còn Hốt Tất Liệt tự xưng
Hãn tại Khai Phong; đế quốc rạn nứt.
Sau chiến thắng, Hốt Tất Liệt chuyển từ Đại Hãn thảo nguyên
thành hoàng đế theo mô hình Trung Hoa.
Năm 1271, ông lập Đại Nguyên, đóng đô Đại Đô, lần đầu
người ngoại tộc xây triều đại chính thống trên toàn Trung Hoa.
Tương Dương án ngữ thủy đạo; muốn đánh Nam Tống, nhà Nguyên
phải chiếm được thành này. Máy bắn đá trọng lực Tây Vực
làm thay đổi cục diện bao vây, gây chấn động tinh thần
quân dân Tống. Lương cạn, không có viện binh, nguy cơ tàn
sát khiến Lã Văn Hoán đầu hàng, kết thúc sáu năm vây
hãm. Trận Nhai Môn 1279 đánh dấu sự sụp đổ cuối cùng
của Nam Tống và Trung Hoa nằm dưới quyền Nguyên.
Khi nắm lục địa, Hốt Tất Liệt hướng ra biển: Nhật Bản,
Đại Việt, Java; nhưng vận may dừng lại.
Hai cuộc viễn chinh Nhật Bản bị bão Thần phong quét sạch.
Các cuộc xâm lược Đại Việt thất bại trước nhà Trần, địa
hình và chiến thuật tiêu hao. Ông thúc đẩy thương mại, bảo
trợ nghệ thuật, tiếp đón Marco Polo, đưa hình ảnh phương Đông
đến phương Tây. Sự thịnh vượng đi cùng phân chia đẳng cấp,
gieo mầm nổi dậy sau này. Mất vợ Sát Tất và thái
tử Chân Kim khiến Hốt Tất Liệt rơi vào trầm cảm.
Ông tìm đến rượu và món ngon, béo phì và bệnh gút;
thần y từ nhiều nơi cũng không cứu được.
Cuối năm 1293, ông từ chối yến tiệc và chọn cháu nội
Thiết Mộc Nhĩ làm người kế vị. Tháng 2/1294, Hốt Tất Liệt
băng hà, khép lại kỷ nguyên huy hoàng nhưng đã có dấu
hiệu suy yếu.