1
00:00:00,000 --> 00:00:01,580
Trên thảo nguyên Mông Cổ mênh mông của

2
00:00:01,580 --> 00:00:03,280
thế kỷ mười hai, cuộc sống con người

3
00:00:03,280 --> 00:00:05,800
gắn với đàn ngựa, mùa cỏ, những cuộc

4
00:00:05,800 --> 00:00:09,020
di cư và những liên minh mong manh giữa các bộ lạc.

5
00:00:09,020 --> 00:00:10,760
Đó là một thế giới không có biên

6
00:00:10,760 --> 00:00:12,580
giới cố định, không có thành trì đá

7
00:00:12,580 --> 00:00:14,760
lớn như Trung Hoa, cũng không có những

8
00:00:14,760 --> 00:00:17,920
cung điện xa hoa như các vương quốc Hồi giáo phía tây.

9
00:00:18,240 --> 00:00:20,000
Nhưng chính từ vùng đất tưởng như nghèo

10
00:00:20,000 --> 00:00:21,920
nàn ấy, một nhân vật đã xuất hiện

11
00:00:21,920 --> 00:00:23,920
và làm thay đổi lịch sử Á Âu:

12
00:00:23,920 --> 00:00:28,560
Thành Cát Tư Hãn. Tên thật của ông là Thiết Mộc Chân.

13
00:00:28,900 --> 00:00:31,460
Ông sinh khoảng năm 1162 bên dòng sông

14
00:00:31,460 --> 00:00:35,340
Onon, trong gia tộc Bột Nhi Chỉ Cân của người Mông Cổ.

15
00:00:35,500 --> 00:00:37,600
Cha ông là Dã Tốc Cai, một thủ

16
00:00:37,600 --> 00:00:39,520
lĩnh có uy tín của bộ lạc Khất Nhan.

17
00:00:39,880 --> 00:00:41,860
Mẹ ông là Ha Ngạch Luân, người phụ

18
00:00:41,860 --> 00:00:43,740
nữ về sau đóng vai trò vô cùng

19
00:00:43,740 --> 00:00:45,500
quan trọng trong việc giữ cho gia đình

20
00:00:45,500 --> 00:00:48,140
sống sót sau biến cố. Trong truyền thống

21
00:00:48,140 --> 00:00:50,040
Mông Cổ, sự ra đời của Thiết Mộc

22
00:00:50,040 --> 00:00:52,220
Chân được bao phủ bởi màu sắc huyền thoại.

23
00:00:52,780 --> 00:00:55,160
Người ta kể rằng khi sinh ra, tay

24
00:00:55,160 --> 00:00:57,840
ông nắm một cục máu đông. Về sau,

25
00:00:58,080 --> 00:00:59,940
người đời xem đó như điềm báo cho

26
00:00:59,940 --> 00:01:02,340
một cuộc đời đầy chiến tranh. Nhưng nếu

27
00:01:02,340 --> 00:01:04,500
bỏ đi lớp sương mù truyền thuyết, điều

28
00:01:04,500 --> 00:01:06,300
chắc chắn là Thiết Mộc Chân sinh ra

29
00:01:06,300 --> 00:01:08,680
trong một thế giới tàn khốc, nơi quyền

30
00:01:08,680 --> 00:01:11,960
lực luôn bị thử thách bằng lòng trung thành và sức mạnh.

31
00:01:12,980 --> 00:01:14,840
Thời thơ ấu của Thiết Mộc Chân không

32
00:01:14,840 --> 00:01:17,940
phải câu chuyện về một hoàng tử lớn lên trong nhung lụa.

33
00:01:18,080 --> 00:01:20,120
Khi ông còn nhỏ, cha ông đưa ông

34
00:01:20,120 --> 00:01:22,120
đến bộ lạc Ông Cát Lạt để đính

35
00:01:22,120 --> 00:01:24,920
hôn với Bột Nhi Thiếp, con gái của Đức Tiết Thiền.

36
00:01:25,500 --> 00:01:27,040
Đây là một liên minh hôn nhân quan

37
00:01:27,040 --> 00:01:29,080
trọng trong xã hội thảo nguyên. Nhưng trên

38
00:01:29,080 --> 00:01:32,980
đường trở về, Dã Tốc Cai bị người Tatar đầu độc.

39
00:01:33,100 --> 00:01:34,720
Cái chết của ông khiến gia đình Thiết

40
00:01:34,720 --> 00:01:36,920
Mộc Chân mất đi chỗ dựa chính trị.

41
00:01:36,920 --> 00:01:38,840
Những thuộc hạ và đồng minh từng đi

42
00:01:38,840 --> 00:01:41,820
theo Dã Tốc Cai nhanh chóng rời bỏ vợ con ông.

43
00:01:41,960 --> 00:01:43,660
Một gia đình từng có vị thế trong

44
00:01:43,660 --> 00:01:45,920
bộ lạc bỗng bị đẩy xuống đáy của thảo nguyên.

45
00:01:47,060 --> 00:01:48,820
Ha Ngạch Luân phải một mình nuôi đàn

46
00:01:48,820 --> 00:01:51,220
con trong cảnh đói nghèo. Họ không còn

47
00:01:51,220 --> 00:01:53,020
đàn gia súc lớn, không còn người bảo

48
00:01:53,020 --> 00:01:55,280
vệ, không còn nguồn cung cấp ổn định.

49
00:01:55,480 --> 00:01:57,940
Gia đình phải đào củ, bắt cá, săn

50
00:01:57,940 --> 00:02:00,660
thú nhỏ, hái quả dại để sống qua ngày.

51
00:02:01,180 --> 00:02:03,120
Với Thiết Mộc Chân, đây là bài học

52
00:02:03,120 --> 00:02:05,100
đầu tiên về sự bấp bênh của quyền lực.

53
00:02:05,100 --> 00:02:07,760
Ông hiểu rằng trên thảo nguyên, huyết thống

54
00:02:07,760 --> 00:02:09,900
cao quý không bảo đảm sinh tồn. Khi

55
00:02:09,900 --> 00:02:11,680
mất thủ lĩnh, một gia đình có thể

56
00:02:11,680 --> 00:02:14,760
bị bỏ rơi chỉ trong chớp mắt. Những

57
00:02:14,760 --> 00:02:16,260
trải nghiệm ấy rèn cho Thiết Mộc Chân

58
00:02:16,260 --> 00:02:18,740
một tâm lý rất đặc biệt. Ông không

59
00:02:18,740 --> 00:02:20,800
tin hoàn toàn vào quý tộc truyền thống.

60
00:02:21,100 --> 00:02:22,800
Ông không xem quan hệ máu mủ là

61
00:02:22,800 --> 00:02:25,280
nền tảng duy nhất của quyền lực. Điều

62
00:02:25,280 --> 00:02:26,940
ông về sau coi trọng hơn là lòng

63
00:02:26,940 --> 00:02:29,420
trung thành thực tế, công lao trong chiến

64
00:02:29,420 --> 00:02:31,200
trận và khả năng phục vụ mục tiêu chung.

65
00:02:31,200 --> 00:02:33,480
Chính quan điểm này trở thành một trong

66
00:02:33,480 --> 00:02:35,260
những điểm khác biệt lớn nhất giữa ông

67
00:02:35,260 --> 00:02:37,280
và các thủ lĩnh thảo nguyên cùng thời.

68
00:02:38,740 --> 00:02:41,720
Tuổi trẻ của Thiết Mộc Chân cũng nhuốm màu bạo lực.

69
00:02:41,880 --> 00:02:43,720
Trong gia đình, ông từng xung đột với

70
00:02:43,720 --> 00:02:46,100
người anh cùng cha khác mẹ là Bột Khắc Đài.

71
00:02:46,500 --> 00:02:49,680
Cuối cùng, Thiết Mộc Chân cùng em trai giết Bột Khắc Đài.

72
00:02:50,040 --> 00:02:51,800
Sự kiện này cho thấy xã hội thảo

73
00:02:51,800 --> 00:02:53,580
nguyên không hề mềm mại hay lãng mạn.

74
00:02:54,280 --> 00:02:56,080
Khi thức ăn thiếu thốn, khi quyền uy

75
00:02:56,080 --> 00:02:57,960
trong gia đình bị tranh chấp, bạo lực

76
00:02:57,960 --> 00:03:00,620
có thể nổ ra ngay giữa những người cùng huyết thống.

77
00:03:00,760 --> 00:03:02,960
Từ rất sớm, Thiết Mộc Chân đã sống

78
00:03:02,960 --> 00:03:05,240
trong một môi trường mà quyền lực, lương

79
00:03:05,240 --> 00:03:08,280
thực và sự phục tùng gắn chặt với nhau.

80
00:03:08,920 --> 00:03:10,480
Một biến cố khác cũng định hình con

81
00:03:10,480 --> 00:03:13,460
người ông là việc bị bộ lạc Thái Xích Ô bắt giữ.

82
00:03:13,780 --> 00:03:15,820
Họ đeo gông gỗ vào cổ ông và

83
00:03:15,820 --> 00:03:19,280
xem ông như một mối nguy cần kiểm soát.

84
00:03:19,560 --> 00:03:21,320
Nhưng Thiết Mộc Chân đã trốn thoát nhờ

85
00:03:21,320 --> 00:03:23,760
sự giúp đỡ của một người không phải thân tộc.

86
00:03:23,760 --> 00:03:26,160
Chi tiết này rất đáng chú ý. Về

87
00:03:26,160 --> 00:03:28,180
sau, ông nhiều lần trọng dụng những người

88
00:03:28,180 --> 00:03:30,500
không cùng dòng máu, thậm chí từng là

89
00:03:30,500 --> 00:03:32,980
kẻ thù, nếu họ chứng minh được lòng

90
00:03:32,980 --> 00:03:35,460
trung thành và năng lực. Có thể nói,

91
00:03:35,680 --> 00:03:37,020
chính những năm tháng bị bỏ rơi và

92
00:03:37,020 --> 00:03:38,920
được cứu giúp bởi người ngoài đã khiến

93
00:03:38,920 --> 00:03:41,400
ông hiểu rằng một trật tự mới phải

94
00:03:41,400 --> 00:03:44,520
vượt lên trên ranh giới bộ lạc. Khi

95
00:03:44,520 --> 00:03:46,400
trưởng thành, Thiết Mộc Chân quay lại cưới

96
00:03:46,400 --> 00:03:49,480
Bột Nhi Thiếp, người đã được hứa hôn với ông từ nhỏ.

97
00:03:49,660 --> 00:03:52,120
Nhưng hôn nhân của họ nhanh chóng gặp biến cố.

98
00:03:52,120 --> 00:03:54,280
Bộ lạc Miệt Nhi Khất tấn công trại

99
00:03:54,280 --> 00:03:56,300
của Thiết Mộc Chân và bắt Bột Nhi Thiếp đi.

100
00:03:56,820 --> 00:03:59,840
Để cứu vợ, ông tìm đến hai đồng minh quan trọng:

101
00:03:59,920 --> 00:04:01,780
Vương Hãn của bộ lạc Khắc Liệt, người

102
00:04:01,780 --> 00:04:03,620
từng là bạn của cha ông, và Trát

103
00:04:03,620 --> 00:04:06,100
Mộc Hợp, người bạn kết nghĩa thuở trẻ.

104
00:04:07,000 --> 00:04:09,480
Chiến dịch giải cứu Bột Nhi Thiếp thành công.

105
00:04:09,480 --> 00:04:12,120
Đây không chỉ là một câu chuyện gia đình.

106
00:04:12,200 --> 00:04:15,000
Nó là bước ngoặt chính trị. Thiết Mộc

107
00:04:15,000 --> 00:04:16,780
Chân chứng minh rằng ông có khả năng

108
00:04:16,780 --> 00:04:18,720
tập hợp đồng minh, tổ chức chiến đấu

109
00:04:18,720 --> 00:04:20,880
và bảo vệ danh dự của mình. Sau

110
00:04:20,880 --> 00:04:23,720
sự kiện ấy, nhiều chiến binh bắt đầu chú ý đến ông.

111
00:04:24,520 --> 00:04:26,080
Ông không còn chỉ là con trai của

112
00:04:26,080 --> 00:04:28,240
một thủ lĩnh đã chết. Ông trở thành

113
00:04:28,240 --> 00:04:29,920
một người có thể tạo ra cơ hội

114
00:04:29,920 --> 00:04:32,300
trong thế giới hỗn loạn của thảo nguyên.

115
00:04:33,260 --> 00:04:35,360
Ban đầu, Thiết Mộc Chân và Trát Mộc

116
00:04:35,360 --> 00:04:37,880
Hợp là anh em kết nghĩa. Nhưng hai

117
00:04:37,880 --> 00:04:40,300
người dần đại diện cho hai con đường trái ngược.

118
00:04:40,580 --> 00:04:42,380
Trát Mộc Hợp gắn với trật tự quý

119
00:04:42,380 --> 00:04:44,420
tộc bộ lạc truyền thống, nơi dòng máu

120
00:04:44,420 --> 00:04:46,480
và địa vị cũ có vai trò quan trọng.

121
00:04:46,480 --> 00:04:47,940
Thiết Mộc Chân lại thu hút những người

122
00:04:47,940 --> 00:04:49,980
bị trật tự ấy bỏ rơi: chiến binh

123
00:04:49,980 --> 00:04:53,400
nghèo, người mất bộ lạc, người có tài

124
00:04:53,400 --> 00:04:55,800
nhưng không có vị trí cao. Ông trao

125
00:04:55,800 --> 00:04:57,400
thưởng theo công lao và yêu cầu lòng

126
00:04:57,400 --> 00:04:59,340
trung thành trực tiếp với mình. Sự khác

127
00:04:59,340 --> 00:05:01,360
biệt ấy khiến tình bạn biến thành cạnh

128
00:05:01,360 --> 00:05:04,800
tranh, rồi thành chiến tranh. Trong những năm

129
00:05:04,800 --> 00:05:07,520
đầu, Thiết Mộc Chân không phải lúc nào cũng thắng.

130
00:05:08,180 --> 00:05:10,000
Ông từng thất bại trước Trát Mộc Hợp

131
00:05:10,000 --> 00:05:12,360
trong trận Đà Lan Ban Châu Đặc. Sau

132
00:05:12,360 --> 00:05:14,740
chiến thắng, Trát Mộc Hợp được cho là

133
00:05:14,740 --> 00:05:16,540
đã trừng phạt tàn bạo một số tù

134
00:05:16,540 --> 00:05:19,360
binh, khiến nhiều người sợ hãi và rời bỏ ông.

135
00:05:19,560 --> 00:05:21,900
Thiết Mộc Chân, ngược lại, học được rằng

136
00:05:21,900 --> 00:05:23,740
chiến thắng quân sự phải đi cùng khả

137
00:05:23,740 --> 00:05:26,280
năng thu phục lòng người. Ông hiểu rằng

138
00:05:26,280 --> 00:05:29,000
muốn thống nhất thảo nguyên, không thể chỉ đánh bại kẻ thù.

139
00:05:29,600 --> 00:05:31,200
Phải khiến người ta tin rằng đi theo

140
00:05:31,200 --> 00:05:35,020
ông sẽ có tương lai tốt hơn. Một

141
00:05:35,020 --> 00:05:36,580
trong những đóng góp lớn nhất của Thiết

142
00:05:36,580 --> 00:05:40,080
Mộc Chân là cải tổ xã hội và quân đội Mông Cổ.

143
00:05:40,260 --> 00:05:42,300
Trước ông, các bộ lạc thường trung thành

144
00:05:42,300 --> 00:05:45,000
với huyết thống, thủ lĩnh địa phương và quan hệ thân tộc.

145
00:05:45,500 --> 00:05:47,420
Thiết Mộc Chân phá vỡ cấu trúc ấy

146
00:05:47,420 --> 00:05:50,080
bằng cách tổ chức con người theo hệ thống thập phân:

147
00:05:50,080 --> 00:05:51,720
mười người, trăm người, nghìn người, vạn người.

148
00:05:52,060 --> 00:05:55,960
Các đơn vị này không nhất thiết gồm người cùng bộ lạc.

149
00:05:56,080 --> 00:05:58,140
Việc trộn lẫn các nhóm khác nhau làm

150
00:05:58,140 --> 00:05:59,760
suy yếu lòng trung thành bộ lạc cũ

151
00:05:59,760 --> 00:06:03,040
và chuyển nó sang vị thủ lĩnh tối cao.

152
00:06:03,480 --> 00:06:05,800
Ông đặt kỷ luật rất nghiêm. Chiến binh

153
00:06:05,800 --> 00:06:08,200
bỏ chạy, phản bội, cướp bóc trái lệnh

154
00:06:08,200 --> 00:06:11,320
hoặc giấu chiến lợi phẩm đều có thể bị trừng phạt nặng.

155
00:06:11,480 --> 00:06:13,760
Ngược lại, công lao được thưởng rõ ràng.

156
00:06:13,760 --> 00:06:16,940
Chiến lợi phẩm được phân chia theo quy tắc.

157
00:06:17,100 --> 00:06:20,640
Những người trung thành, dù xuất thân thấp, có thể thăng tiến.

158
00:06:20,980 --> 00:06:23,600
Đây là một hệ thống vừa tàn khốc vừa hiệu quả.

159
00:06:23,780 --> 00:06:25,420
Nó tạo ra một đội quân có kỷ

160
00:06:25,420 --> 00:06:27,140
luật vượt xa hình ảnh du mục hỗn

161
00:06:27,140 --> 00:06:29,720
loạn mà nhiều người thường tưởng tượng. Thiết

162
00:06:29,720 --> 00:06:31,340
Mộc Chân cũng xây dựng một mạng lưới

163
00:06:31,340 --> 00:06:33,440
thân tín gồm những người đã gắn bó

164
00:06:33,440 --> 00:06:35,760
với ông qua gian khổ. Bác Nhĩ Thuật,

165
00:06:36,060 --> 00:06:38,440
Triết Biệt, Tốc Bất Đài, Mộc Hoa Lê

166
00:06:38,440 --> 00:06:40,800
và nhiều tướng lĩnh khác trở thành trụ cột quân sự.

167
00:06:42,120 --> 00:06:45,240
Điều đáng chú ý là một số người từng là đối thủ.

168
00:06:45,440 --> 00:06:47,580
Triết Biệt, theo truyền thống kể lại, từng

169
00:06:47,580 --> 00:06:49,680
bắn trúng ngựa của Thiết Mộc Chân trong chiến trận.

170
00:06:50,100 --> 00:06:52,460
Khi bị bắt, ông thừa nhận hành động của mình.

171
00:06:52,940 --> 00:06:54,620
Thiết Mộc Chân đánh giá cao sự trung

172
00:06:54,620 --> 00:06:57,000
thực và tài năng ấy, rồi thu phục ông.

173
00:06:57,360 --> 00:06:59,520
Về sau, Triết Biệt trở thành một trong

174
00:06:59,520 --> 00:07:01,880
những danh tướng Mông Cổ xuất sắc. Trên

175
00:07:01,880 --> 00:07:03,900
con đường thống nhất Mông Cổ, Thiết Mộc

176
00:07:03,900 --> 00:07:06,760
Chân lần lượt đối đầu với các thế lực lớn.

177
00:07:06,760 --> 00:07:09,240
Người Tatar, bộ lạc có liên quan đến

178
00:07:09,240 --> 00:07:11,140
cái chết của cha ông, bị đánh bại.

179
00:07:11,620 --> 00:07:13,620
Bộ lạc Khắc Liệt của Vương Hãn, từng

180
00:07:13,620 --> 00:07:15,640
là đồng minh, cuối cùng trở thành đối

181
00:07:15,640 --> 00:07:17,980
thủ và cũng bị khuất phục. Trát Mộc

182
00:07:17,980 --> 00:07:20,440
Hợp, người bạn kết nghĩa cũ, thất thế

183
00:07:20,440 --> 00:07:22,680
sau nhiều năm tranh đấu. Theo sử liệu

184
00:07:22,680 --> 00:07:24,940
Mông Cổ, Trát Mộc Hợp bị chính thuộc

185
00:07:24,940 --> 00:07:27,240
hạ phản bội giao nộp. Thiết Mộc Chân

186
00:07:27,240 --> 00:07:29,520
khinh bỉ sự phản bội, xử tử những

187
00:07:29,520 --> 00:07:32,140
kẻ bán chủ, rồi cho Trát Mộc Hợp

188
00:07:32,140 --> 00:07:34,620
cái chết không đổ máu theo yêu cầu của ông.

189
00:07:36,800 --> 00:07:39,060
Năm 1206, tại đại hội quý tộc trên

190
00:07:39,060 --> 00:07:42,280
thảo nguyên, Thiết Mộc Chân được tôn làm Thành Cát Tư Hãn.

191
00:07:42,680 --> 00:07:44,080
Danh hiệu này thường được hiểu là vị

192
00:07:44,080 --> 00:07:46,220
Hãn lớn, vị Hãn bao trùm hoặc vị

193
00:07:46,220 --> 00:07:48,760
quân chủ như biển cả. Từ đây, ông

194
00:07:48,760 --> 00:07:51,800
không chỉ là thủ lĩnh của một nhóm người Mông Cổ.

195
00:07:51,840 --> 00:07:54,280
Ông là người đứng đầu một thực thể chính trị mới:

196
00:07:54,680 --> 00:07:57,280
quốc gia Mông Cổ thống nhất. Đây là

197
00:07:57,280 --> 00:07:59,280
một bước ngoặt trong lịch sử thảo nguyên.

198
00:07:59,280 --> 00:08:00,940
Các bộ lạc từng chia rẽ nay được

199
00:08:00,940 --> 00:08:02,780
đặt dưới một quyền lực trung tâm, có

200
00:08:02,780 --> 00:08:04,660
quân đội thống nhất, kỷ luật chung và

201
00:08:04,660 --> 00:08:07,680
mục tiêu mở rộng ra bên ngoài. Sau

202
00:08:07,680 --> 00:08:10,940
khi thống nhất Mông Cổ, Thành Cát Tư Hãn không dừng lại.

203
00:08:11,500 --> 00:08:13,340
Ông hiểu rằng một liên minh quân sự

204
00:08:13,340 --> 00:08:15,460
lớn cần chiến lợi phẩm, tuyến thương mại

205
00:08:15,460 --> 00:08:17,680
và mục tiêu chung để duy trì đoàn kết.

206
00:08:17,980 --> 00:08:19,840
Mục tiêu đầu tiên là Tây Hạ, vương

207
00:08:19,840 --> 00:08:22,740
quốc của người Đảng Hạng nằm ở phía tây bắc Trung Hoa.

208
00:08:22,920 --> 00:08:24,380
Các chiến dịch chống Tây Hạ bắt đầu

209
00:08:24,380 --> 00:08:27,400
từ năm 1205 và kéo dài nhiều năm.

210
00:08:27,400 --> 00:08:29,980
Tây Hạ có thành trì, nông nghiệp và

211
00:08:29,980 --> 00:08:33,420
bộ máy cai trị định cư, khác hẳn xã hội thảo nguyên.

212
00:08:33,560 --> 00:08:35,400
Qua các cuộc chiến này, người Mông Cổ

213
00:08:35,400 --> 00:08:37,320
học cách công thành, sử dụng tù binh

214
00:08:37,320 --> 00:08:39,140
kỹ thuật, phối hợp hậu cần và đối

215
00:08:39,140 --> 00:08:40,880
phó với các quốc gia có tường thành.

216
00:08:41,480 --> 00:08:43,420
Tây Hạ cuối cùng phải thần phục, nhưng

217
00:08:43,420 --> 00:08:45,960
quan hệ giữa họ và Mông Cổ luôn căng thẳng.

218
00:08:46,140 --> 00:08:47,740
Việc Tây Hạ không hỗ trợ Thành Cát

219
00:08:47,740 --> 00:08:49,460
Tư Hãn như cam kết trong các chiến

220
00:08:49,460 --> 00:08:51,000
dịch sau này trở thành lý do khiến

221
00:08:51,000 --> 00:08:54,180
ông quay lại trừng phạt họ vào cuối đời.

222
00:08:54,180 --> 00:08:56,580
Sau Tây Hạ, Thành Cát Tư Hãn hướng

223
00:08:56,580 --> 00:08:58,820
về nhà Kim, triều đại do người Nữ

224
00:08:58,820 --> 00:09:00,960
Chân lập nên ở miền bắc Trung Hoa.

225
00:09:01,020 --> 00:09:03,000
Nhà Kim từng rất mạnh, kiểm soát vùng

226
00:09:03,000 --> 00:09:05,160
đất rộng lớn, có thành trì kiên cố,

227
00:09:05,440 --> 00:09:07,880
quân đội đông và bộ máy quan liêu phát triển.

228
00:09:08,060 --> 00:09:10,140
Nhưng họ cũng có điểm yếu: chính quyền

229
00:09:10,140 --> 00:09:12,560
cồng kềnh, mâu thuẫn nội bộ, khó đối

230
00:09:12,560 --> 00:09:14,880
phó với chiến tranh cơ động của kỵ binh Mông Cổ.

231
00:09:15,500 --> 00:09:20,020
Năm 1211, Thành Cát Tư Hãn mở chiến dịch lớn đánh Kim.

232
00:09:20,020 --> 00:09:22,380
Quân Mông Cổ dùng tốc độ, nghi binh,

233
00:09:22,520 --> 00:09:24,340
bao vây linh hoạt và khả năng bắn

234
00:09:24,340 --> 00:09:26,900
cung trên lưng ngựa để phá vỡ các tuyến phòng thủ.

235
00:09:27,260 --> 00:09:29,880
Họ không nhất thiết chiếm từng thành ngay lập tức.

236
00:09:30,200 --> 00:09:32,280
Họ có thể vượt qua, đánh phá hậu

237
00:09:32,280 --> 00:09:35,460
phương, cắt liên lạc, làm suy yếu tinh thần đối phương.

238
00:09:36,000 --> 00:09:39,020
Năm 1215, Trung Đô, tức Bắc Kinh ngày

239
00:09:39,020 --> 00:09:42,500
nay, rơi vào tay quân Mông Cổ. Việc

240
00:09:42,500 --> 00:09:44,100
một trung tâm lớn như Trung Đô thất

241
00:09:44,100 --> 00:09:46,580
thủ là đòn giáng mạnh vào uy tín nhà Kim.

242
00:09:46,580 --> 00:09:49,160
Dù nhà Kim chưa sụp đổ ngay, họ

243
00:09:49,160 --> 00:09:51,280
đã bị tổn thương nặng nề. Thành Cát

244
00:09:51,280 --> 00:09:53,000
Tư Hãn sau đó giao cho các tướng

245
00:09:53,000 --> 00:09:54,580
như Mộc Hoa Lê tiếp tục chiến dịch

246
00:09:54,580 --> 00:09:56,800
ở Hoa Bắc, còn bản thân ông tập

247
00:09:56,800 --> 00:09:59,440
trung vào các hướng khác. Nhà Kim cuối

248
00:09:59,440 --> 00:10:02,500
cùng bị tiêu diệt năm 1234, sau khi

249
00:10:02,500 --> 00:10:04,520
Thành Cát Tư Hãn đã qua đời, nhưng

250
00:10:04,520 --> 00:10:06,560
nền móng cho sự sụp đổ ấy được

251
00:10:06,560 --> 00:10:08,580
đặt từ các chiến dịch của ông. Một

252
00:10:08,580 --> 00:10:10,460
điểm nổi bật trong các chiến dịch chống

253
00:10:10,460 --> 00:10:12,980
Kim là khả năng học hỏi của người Mông Cổ.

254
00:10:12,980 --> 00:10:15,260
Ban đầu, họ không phải chuyên gia công thành.

255
00:10:15,780 --> 00:10:17,600
Nhưng họ nhanh chóng sử dụng kỹ sư,

256
00:10:17,880 --> 00:10:19,960
thợ thủ công, tù binh và chuyên gia

257
00:10:19,960 --> 00:10:22,160
từ các vùng bị chinh phục. Máy bắn

258
00:10:22,160 --> 00:10:24,720
đá, kỹ thuật vây thành, hỏa khí sơ

259
00:10:24,720 --> 00:10:27,020
khai và các phương pháp phá tường được

260
00:10:27,020 --> 00:10:30,400
tích hợp vào bộ máy quân sự Mông Cổ.

261
00:10:30,680 --> 00:10:32,320
Chiến công khiến tên tuổi Thành Cát Tư

262
00:10:32,320 --> 00:10:34,300
Hãn vang dội nhất về phía tây là

263
00:10:34,300 --> 00:10:36,760
cuộc chiến với đế quốc Khwarezm. Đây là

264
00:10:36,760 --> 00:10:38,680
một đế quốc Hồi giáo rộng lớn, kiểm

265
00:10:38,680 --> 00:10:40,700
soát nhiều vùng ở Trung Á, Ba Tư

266
00:10:40,700 --> 00:10:42,820
và các tuyến thương mại quan trọng. Ban

267
00:10:42,820 --> 00:10:45,480
đầu, Thành Cát Tư Hãn không tìm chiến tranh với Khwarezm.

268
00:10:46,700 --> 00:10:48,940
Ông muốn mở quan hệ thương mại. Một

269
00:10:48,940 --> 00:10:51,220
đoàn thương nhân Mông Cổ được gửi đến thành Otrar.

270
00:10:51,220 --> 00:10:53,500
Nhưng viên tổng đốc địa phương nghi ngờ

271
00:10:53,500 --> 00:10:55,660
họ là gián điệp, tịch thu hàng hóa

272
00:10:55,660 --> 00:10:58,000
và giết nhiều người trong đoàn. Thành Cát

273
00:10:58,000 --> 00:11:00,060
Tư Hãn gửi sứ giả yêu cầu giải thích.

274
00:11:00,600 --> 00:11:03,560
Quốc vương Khwarezm lại xử sự đầy khiêu khích:

275
00:11:03,760 --> 00:11:06,740
một sứ giả bị giết, những người khác bị làm nhục.

276
00:11:06,740 --> 00:11:09,000
Trong thế giới của Thành Cát Tư Hãn,

277
00:11:09,240 --> 00:11:10,840
sứ giả là thiêng liêng vì họ bảo

278
00:11:10,840 --> 00:11:13,420
đảm liên lạc giữa các quyền lực. Giết

279
00:11:13,420 --> 00:11:15,180
sứ giả không chỉ là xúc phạm cá

280
00:11:15,180 --> 00:11:18,440
nhân, mà là phá vỡ trật tự ngoại giao.

281
00:11:18,600 --> 00:11:22,740
Năm 1219, ông phát động cuộc viễn chinh lớn về phía tây.

282
00:11:23,820 --> 00:11:26,480
Chiến dịch Khwarezm là một trong những chiến

283
00:11:26,480 --> 00:11:28,620
dịch quân sự đáng chú ý nhất thời trung đại.

284
00:11:29,040 --> 00:11:31,240
Quân Mông Cổ chia làm nhiều mũi, vượt

285
00:11:31,240 --> 00:11:32,960
qua sa mạc và tấn công vào những

286
00:11:32,960 --> 00:11:36,940
điểm tưởng như khó tiếp cận. Thành Otrar bị bao vây.

287
00:11:37,220 --> 00:11:41,060
Bukhara thất thủ. Samarkand, một trong những thành

288
00:11:41,060 --> 00:11:42,860
phố giàu có và nổi tiếng của Trung

289
00:11:42,860 --> 00:11:46,200
Á, cũng rơi vào tay Mông Cổ. Urgench

290
00:11:46,440 --> 00:11:48,680
chống cự dữ dội và bị tàn phá nặng nề.

291
00:11:48,920 --> 00:11:50,360
Cách đánh của Thành Cát Tư Hãn trong

292
00:11:50,360 --> 00:11:51,900
chiến dịch này cho thấy sự kết hợp

293
00:11:51,900 --> 00:11:54,140
giữa tình báo, cơ động, tâm lý chiến

294
00:11:54,140 --> 00:11:55,860
và trừng phạt có tính răn đe. Những

295
00:11:55,860 --> 00:11:57,340
thành phố đầu hàng có thể được tha

296
00:11:57,340 --> 00:12:00,540
một phần, dù vẫn bị trưng dụng nhân lực và tài sản.

297
00:12:00,540 --> 00:12:02,520
Những nơi chống cự hoặc phản bội thường

298
00:12:02,520 --> 00:12:05,940
chịu số phận thảm khốc. Các con số

299
00:12:05,940 --> 00:12:07,600
thương vong trong sử liệu trung đại có

300
00:12:07,600 --> 00:12:09,820
thể bị phóng đại, nhưng mức độ phá

301
00:12:09,820 --> 00:12:12,200
hủy thực tế là rất lớn. Nhiều trung

302
00:12:12,200 --> 00:12:13,840
tâm văn hóa và kinh tế của Trung

303
00:12:13,840 --> 00:12:16,180
Á bị tổn thương sâu sắc. Quốc vương

304
00:12:16,180 --> 00:12:19,340
Khwarezm bỏ chạy và chết trong cảnh lưu vong.

305
00:12:19,640 --> 00:12:22,180
Con trai ông là Jalal ad-Din tiếp tục

306
00:12:22,180 --> 00:12:23,820
kháng cự và từng gây khó khăn cho

307
00:12:23,820 --> 00:12:25,960
quân Mông Cổ, đặc biệt trong trận Parwan.

308
00:12:25,960 --> 00:12:29,240
Nhưng cuối cùng, ông cũng không thể cứu vãn đế quốc.

309
00:12:29,960 --> 00:12:32,360
Thành Cát Tư Hãn truy kích đến vùng sông Ấn.

310
00:12:32,480 --> 00:12:34,460
Có câu chuyện kể rằng khi Jalal ad-Din

311
00:12:34,460 --> 00:12:36,720
cưỡi ngựa nhảy xuống sông để thoát, Thành

312
00:12:36,720 --> 00:12:39,240
Cát Tư Hãn đã khâm phục lòng dũng cảm của ông.

313
00:12:40,400 --> 00:12:42,340
Dù chi tiết này mang màu sắc truyền

314
00:12:42,340 --> 00:12:45,120
thống, nó phù hợp với hình ảnh Thành Cát Tư Hãn:

315
00:12:45,120 --> 00:12:47,480
tàn nhẫn với kẻ thù, nhưng vẫn có

316
00:12:47,480 --> 00:12:50,020
thể kính trọng dũng khí. Trong lúc chiến

317
00:12:50,020 --> 00:12:52,460
dịch Khwarezm diễn ra, hai danh tướng Triết

318
00:12:52,460 --> 00:12:54,120
Biệt và Tốc Bất Đài thực hiện một

319
00:12:54,120 --> 00:12:56,220
cuộc viễn chinh trinh sát kỳ lạ và

320
00:12:56,220 --> 00:12:58,340
táo bạo về phía tây. Họ đi qua

321
00:12:58,340 --> 00:13:00,600
vùng Kavkaz, đánh bại một số lực lượng

322
00:13:00,600 --> 00:13:03,640
địa phương, rồi chạm trán liên quân Rus và Kipchak.

323
00:13:04,840 --> 00:13:08,020
Năm 1223, trận sông Kalka kết thúc bằng

324
00:13:08,020 --> 00:13:10,340
chiến thắng của Mông Cổ. Đây chưa phải

325
00:13:10,340 --> 00:13:12,300
là cuộc chinh phục lâu dài Đông Âu,

326
00:13:12,380 --> 00:13:14,440
nhưng nó giống như tiếng sấm báo trước.

327
00:13:15,800 --> 00:13:17,720
Bên cạnh chiến công quân sự, Thành Cát

328
00:13:17,720 --> 00:13:20,320
Tư Hãn còn để lại dấu ấn về tổ chức nhà nước.

329
00:13:20,320 --> 00:13:23,560
Bộ luật thường được gọi là Yassa, dù

330
00:13:23,560 --> 00:13:25,380
nội dung chính xác còn gây tranh luận,

331
00:13:25,460 --> 00:13:27,020
được cho là tập hợp các quy tắc

332
00:13:27,020 --> 00:13:29,120
về kỷ luật quân sự, phân chia chiến

333
00:13:29,120 --> 00:13:31,500
lợi phẩm, bảo vệ sứ giả, cấm phản

334
00:13:31,500 --> 00:13:33,460
bội, điều chỉnh quan hệ trong xã hội

335
00:13:33,460 --> 00:13:35,820
Mông Cổ và củng cố quyền lực của Đại Hãn.

336
00:13:36,280 --> 00:13:37,860
Dù không phải bộ luật theo nghĩa hiện

337
00:13:37,860 --> 00:13:40,160
đại, Yassa giúp một xã hội bộ lạc

338
00:13:40,260 --> 00:13:42,400
rời rạc có chung trật tự. Ông cũng

339
00:13:42,400 --> 00:13:44,500
phát triển tư duy quản trị rất thực tế.

340
00:13:45,000 --> 00:13:46,540
Người Mông Cổ không đông so với các

341
00:13:46,540 --> 00:13:48,380
dân tộc bị chinh phục, vì vậy họ

342
00:13:48,380 --> 00:13:50,660
cần dùng nhân tài từ nhiều nơi. Thành

343
00:13:50,660 --> 00:13:52,140
Cát Tư Hãn và các người kế vị

344
00:13:52,140 --> 00:13:54,440
trọng dụng người Duy Ngô Nhĩ, người Hán,

345
00:13:54,740 --> 00:13:56,680
người Khiết Đan, người Hồi giáo và nhiều

346
00:13:56,680 --> 00:13:58,760
nhóm khác trong việc ghi chép, thu thuế,

347
00:13:58,880 --> 00:14:01,340
ngoại giao, kỹ thuật và quản lý. Việc

348
00:14:01,340 --> 00:14:02,820
sử dụng chữ viết Duy Ngô Nhĩ để

349
00:14:02,820 --> 00:14:05,380
ghi tiếng Mông Cổ là một bước quan trọng trong hành chính.

350
00:14:06,660 --> 00:14:08,280
Một đế quốc không thể vận hành chỉ

351
00:14:08,280 --> 00:14:10,500
bằng truyền khẩu và mệnh lệnh miệng. Hệ

352
00:14:10,500 --> 00:14:13,240
thống liên lạc cũng là một di sản lớn.

353
00:14:13,320 --> 00:14:15,620
Dưới thời Mông Cổ, mạng lưới trạm ngựa,

354
00:14:15,740 --> 00:14:18,240
về sau gọi là yam, được mở rộng mạnh.

355
00:14:18,240 --> 00:14:20,680
Nó cho phép sứ giả, mệnh lệnh quân

356
00:14:20,680 --> 00:14:22,940
sự, tin tức và hàng hóa di chuyển

357
00:14:22,940 --> 00:14:25,140
nhanh qua những khoảng cách khổng lồ. Trong

358
00:14:25,140 --> 00:14:26,940
một đế quốc trải dài từ Đông Á

359
00:14:26,940 --> 00:14:30,300
đến Trung Á, tốc độ thông tin là yếu tố sống còn.

360
00:14:30,760 --> 00:14:32,320
Thành Cát Tư Hãn hiểu rằng chinh phục

361
00:14:32,320 --> 00:14:34,380
bằng ngựa là một chuyện, giữ được lãnh

362
00:14:34,380 --> 00:14:36,780
thổ rộng lớn lại là chuyện khác. Một

363
00:14:36,780 --> 00:14:38,480
đặc điểm đáng chú ý khác là chính

364
00:14:38,480 --> 00:14:40,720
sách khoan dung tôn giáo tương đối. Tuy

365
00:14:40,720 --> 00:14:42,640
nhiên, không thể nói về Thành Cát Tư

366
00:14:42,640 --> 00:14:44,860
Hãn mà bỏ qua mặt tàn khốc. Các

367
00:14:44,860 --> 00:14:46,300
chiến dịch của ông gây chết chóc khổng

368
00:14:46,300 --> 00:14:48,920
lồ, phá hủy thành phố, làm sụp đổ

369
00:14:48,920 --> 00:14:51,180
vương quốc và khiến nhiều vùng mất nhiều

370
00:14:51,180 --> 00:14:54,760
thế hệ để phục hồi. Chính vì vậy,

371
00:14:54,920 --> 00:14:57,350
di sản của Thành Cát Tư Hãn luôn gây tranh luận.

372
00:14:57,940 --> 00:14:59,800
Với người Mông Cổ, ông là người cha

373
00:14:59,800 --> 00:15:01,680
lập quốc, vị anh hùng thống nhất dân

374
00:15:01,680 --> 00:15:04,320
tộc, biểu tượng của sức mạnh và bản sắc.

375
00:15:04,520 --> 00:15:06,680
Với nhiều vùng ở Trung Á, Ba Tư,

376
00:15:07,080 --> 00:15:09,300
Trung Hoa và Đông Âu, ông gắn với

377
00:15:09,300 --> 00:15:12,020
hủy diệt, cướp bóc và thảm họa. Những

378
00:15:12,020 --> 00:15:14,080
năm cuối đời, Thành Cát Tư Hãn quay

379
00:15:14,080 --> 00:15:16,380
lại chiến dịch chống Tây Hạ. Nguyên nhân

380
00:15:16,380 --> 00:15:17,940
là Tây Hạ không hỗ trợ ông như

381
00:15:17,940 --> 00:15:19,660
đã cam kết trong cuộc chiến phía tây.

382
00:15:20,080 --> 00:15:22,860
Với ông, đây là sự bất tuân không thể bỏ qua.

383
00:15:23,360 --> 00:15:26,840
Năm 1226, quân Mông Cổ tiến đánh Tây Hạ lần nữa.

384
00:15:27,280 --> 00:15:30,040
Năm 1227, trong lúc chiến dịch đang diễn

385
00:15:30,040 --> 00:15:32,740
ra, Thành Cát Tư Hãn qua đời. Nguyên

386
00:15:32,740 --> 00:15:34,760
nhân cái chết không được xác định chắc chắn.

387
00:15:34,760 --> 00:15:36,980
Trước khi qua đời, Thành Cát Tư Hãn

388
00:15:36,980 --> 00:15:39,000
đã sắp đặt việc kế vị. Con trai

389
00:15:39,000 --> 00:15:41,460
thứ ba của ông, Oa Khoát Đài, được

390
00:15:41,460 --> 00:15:44,340
chọn làm người kế tục. Sau khi ông

391
00:15:44,340 --> 00:15:47,240
mất, đế quốc không sụp đổ mà tiếp tục mở rộng.

392
00:15:47,360 --> 00:15:49,400
Dưới thời con cháu Thành Cát Tư Hãn,

393
00:15:49,600 --> 00:15:52,120
đế quốc Mông Cổ đạt quy mô khổng lồ.

394
00:15:52,280 --> 00:15:54,500
Hốt Tất Liệt, cháu nội của ông, lập

395
00:15:54,500 --> 00:15:56,880
nhà Nguyên ở Trung Hoa. Húc Liệt Ngột,

396
00:15:57,060 --> 00:15:58,880
một cháu nội khác, tiến vào Trung Đông

397
00:15:58,880 --> 00:16:02,220
và phá hủy Baghdad năm 1258. Di sản

398
00:16:02,220 --> 00:16:03,820
kinh tế và văn hóa của đế quốc

399
00:16:03,820 --> 00:16:06,580
Mông Cổ cũng phức tạp. Một mặt, chiến

400
00:16:06,580 --> 00:16:08,820
tranh gây tàn phá nghiêm trọng. Mặt khác,

401
00:16:09,180 --> 00:16:11,040
khi các vùng rộng lớn nằm dưới quyền

402
00:16:11,040 --> 00:16:13,000
lực Mông Cổ, giao thương Á Âu có

403
00:16:13,000 --> 00:16:15,060
thời kỳ được kết nối mạnh hơn. Nếu

404
00:16:15,060 --> 00:16:16,800
nhìn từ góc độ cá nhân, cuộc đời

405
00:16:16,800 --> 00:16:18,500
Thành Cát Tư Hãn là hành trình phi

406
00:16:18,500 --> 00:16:20,200
thường của một con người đi từ đáy

407
00:16:20,200 --> 00:16:22,380
xã hội lên đỉnh quyền lực. Ông từng

408
00:16:22,380 --> 00:16:24,820
là đứa trẻ bị bỏ rơi, từng sống

409
00:16:24,820 --> 00:16:27,240
trong đói nghèo, từng bị bắt, từng mất

410
00:16:27,240 --> 00:16:31,120
vợ vào tay kẻ thù, từng bị bạn kết nghĩa quay lưng.

411
00:16:31,340 --> 00:16:33,060
Nhưng mỗi biến cố lại trở thành một

412
00:16:33,060 --> 00:16:35,300
bài học về quyền lực. Thành Cát Tư

413
00:16:35,300 --> 00:16:37,440
Hãn qua đời, nhưng thế giới sau ông

414
00:16:37,440 --> 00:16:39,500
không còn giống thế giới trước ông. Và

415
00:16:39,500 --> 00:16:41,480
có lẽ đó là lý do, hơn tám

416
00:16:41,480 --> 00:16:43,640
trăm năm sau, người ta vẫn kể về ông:

417
00:16:43,920 --> 00:16:45,820
không chỉ để ca ngợi hay lên án,

418
00:16:45,900 --> 00:16:47,260
mà để hiểu cách một con người từ

419
00:16:47,260 --> 00:16:49,680
thảo nguyên có thể làm rung chuyển cả lịch sử Á Âu.