Trên thảo nguyên Mông Cổ mênh mông của
thế kỷ mười hai, cuộc sống con người
gắn với đàn ngựa, mùa cỏ, những cuộc
di cư và những liên minh mong manh giữa các bộ lạc.
Đó là một thế giới không có biên
giới cố định, không có thành trì đá
lớn như Trung Hoa, cũng không có những
cung điện xa hoa như các vương quốc Hồi giáo phía tây.
Nhưng chính từ vùng đất tưởng như nghèo
nàn ấy, một nhân vật đã xuất hiện
và làm thay đổi lịch sử Á Âu:
Thành Cát Tư Hãn. Tên thật của ông là Thiết Mộc Chân.
Ông sinh khoảng năm 1162 bên dòng sông
Onon, trong gia tộc Bột Nhi Chỉ Cân của người Mông Cổ.
Cha ông là Dã Tốc Cai, một thủ
lĩnh có uy tín của bộ lạc Khất Nhan.
Mẹ ông là Ha Ngạch Luân, người phụ
nữ về sau đóng vai trò vô cùng
quan trọng trong việc giữ cho gia đình
sống sót sau biến cố. Trong truyền thống
Mông Cổ, sự ra đời của Thiết Mộc
Chân được bao phủ bởi màu sắc huyền thoại.
Người ta kể rằng khi sinh ra, tay
ông nắm một cục máu đông. Về sau,
người đời xem đó như điềm báo cho
một cuộc đời đầy chiến tranh. Nhưng nếu
bỏ đi lớp sương mù truyền thuyết, điều
chắc chắn là Thiết Mộc Chân sinh ra
trong một thế giới tàn khốc, nơi quyền
lực luôn bị thử thách bằng lòng trung thành và sức mạnh.
Thời thơ ấu của Thiết Mộc Chân không
phải câu chuyện về một hoàng tử lớn lên trong nhung lụa.
Khi ông còn nhỏ, cha ông đưa ông
đến bộ lạc Ông Cát Lạt để đính
hôn với Bột Nhi Thiếp, con gái của Đức Tiết Thiền.
Đây là một liên minh hôn nhân quan
trọng trong xã hội thảo nguyên. Nhưng trên
đường trở về, Dã Tốc Cai bị người Tatar đầu độc.
Cái chết của ông khiến gia đình Thiết
Mộc Chân mất đi chỗ dựa chính trị.
Những thuộc hạ và đồng minh từng đi
theo Dã Tốc Cai nhanh chóng rời bỏ vợ con ông.
Một gia đình từng có vị thế trong
bộ lạc bỗng bị đẩy xuống đáy của thảo nguyên.
Ha Ngạch Luân phải một mình nuôi đàn
con trong cảnh đói nghèo. Họ không còn
đàn gia súc lớn, không còn người bảo
vệ, không còn nguồn cung cấp ổn định.
Gia đình phải đào củ, bắt cá, săn
thú nhỏ, hái quả dại để sống qua ngày.
Với Thiết Mộc Chân, đây là bài học
đầu tiên về sự bấp bênh của quyền lực.
Ông hiểu rằng trên thảo nguyên, huyết thống
cao quý không bảo đảm sinh tồn. Khi
mất thủ lĩnh, một gia đình có thể
bị bỏ rơi chỉ trong chớp mắt. Những
trải nghiệm ấy rèn cho Thiết Mộc Chân
một tâm lý rất đặc biệt. Ông không
tin hoàn toàn vào quý tộc truyền thống.
Ông không xem quan hệ máu mủ là
nền tảng duy nhất của quyền lực. Điều
ông về sau coi trọng hơn là lòng
trung thành thực tế, công lao trong chiến
trận và khả năng phục vụ mục tiêu chung.
Chính quan điểm này trở thành một trong
những điểm khác biệt lớn nhất giữa ông
và các thủ lĩnh thảo nguyên cùng thời.
Tuổi trẻ của Thiết Mộc Chân cũng nhuốm màu bạo lực.
Trong gia đình, ông từng xung đột với
người anh cùng cha khác mẹ là Bột Khắc Đài.
Cuối cùng, Thiết Mộc Chân cùng em trai giết Bột Khắc Đài.
Sự kiện này cho thấy xã hội thảo
nguyên không hề mềm mại hay lãng mạn.
Khi thức ăn thiếu thốn, khi quyền uy
trong gia đình bị tranh chấp, bạo lực
có thể nổ ra ngay giữa những người cùng huyết thống.
Từ rất sớm, Thiết Mộc Chân đã sống
trong một môi trường mà quyền lực, lương
thực và sự phục tùng gắn chặt với nhau.
Một biến cố khác cũng định hình con
người ông là việc bị bộ lạc Thái Xích Ô bắt giữ.
Họ đeo gông gỗ vào cổ ông và
xem ông như một mối nguy cần kiểm soát.
Nhưng Thiết Mộc Chân đã trốn thoát nhờ
sự giúp đỡ của một người không phải thân tộc.
Chi tiết này rất đáng chú ý. Về
sau, ông nhiều lần trọng dụng những người
không cùng dòng máu, thậm chí từng là
kẻ thù, nếu họ chứng minh được lòng
trung thành và năng lực. Có thể nói,
chính những năm tháng bị bỏ rơi và
được cứu giúp bởi người ngoài đã khiến
ông hiểu rằng một trật tự mới phải
vượt lên trên ranh giới bộ lạc. Khi
trưởng thành, Thiết Mộc Chân quay lại cưới
Bột Nhi Thiếp, người đã được hứa hôn với ông từ nhỏ.
Nhưng hôn nhân của họ nhanh chóng gặp biến cố.
Bộ lạc Miệt Nhi Khất tấn công trại
của Thiết Mộc Chân và bắt Bột Nhi Thiếp đi.
Để cứu vợ, ông tìm đến hai đồng minh quan trọng:
Vương Hãn của bộ lạc Khắc Liệt, người
từng là bạn của cha ông, và Trát
Mộc Hợp, người bạn kết nghĩa thuở trẻ.
Chiến dịch giải cứu Bột Nhi Thiếp thành công.
Đây không chỉ là một câu chuyện gia đình.
Nó là bước ngoặt chính trị. Thiết Mộc
Chân chứng minh rằng ông có khả năng
tập hợp đồng minh, tổ chức chiến đấu
và bảo vệ danh dự của mình. Sau
sự kiện ấy, nhiều chiến binh bắt đầu chú ý đến ông.
Ông không còn chỉ là con trai của
một thủ lĩnh đã chết. Ông trở thành
một người có thể tạo ra cơ hội
trong thế giới hỗn loạn của thảo nguyên.
Ban đầu, Thiết Mộc Chân và Trát Mộc
Hợp là anh em kết nghĩa. Nhưng hai
người dần đại diện cho hai con đường trái ngược.
Trát Mộc Hợp gắn với trật tự quý
tộc bộ lạc truyền thống, nơi dòng máu
và địa vị cũ có vai trò quan trọng.
Thiết Mộc Chân lại thu hút những người
bị trật tự ấy bỏ rơi: chiến binh
nghèo, người mất bộ lạc, người có tài
nhưng không có vị trí cao. Ông trao
thưởng theo công lao và yêu cầu lòng
trung thành trực tiếp với mình. Sự khác
biệt ấy khiến tình bạn biến thành cạnh
tranh, rồi thành chiến tranh. Trong những năm
đầu, Thiết Mộc Chân không phải lúc nào cũng thắng.
Ông từng thất bại trước Trát Mộc Hợp
trong trận Đà Lan Ban Châu Đặc. Sau
chiến thắng, Trát Mộc Hợp được cho là
đã trừng phạt tàn bạo một số tù
binh, khiến nhiều người sợ hãi và rời bỏ ông.
Thiết Mộc Chân, ngược lại, học được rằng
chiến thắng quân sự phải đi cùng khả
năng thu phục lòng người. Ông hiểu rằng
muốn thống nhất thảo nguyên, không thể chỉ đánh bại kẻ thù.
Phải khiến người ta tin rằng đi theo
ông sẽ có tương lai tốt hơn. Một
trong những đóng góp lớn nhất của Thiết
Mộc Chân là cải tổ xã hội và quân đội Mông Cổ.
Trước ông, các bộ lạc thường trung thành
với huyết thống, thủ lĩnh địa phương và quan hệ thân tộc.
Thiết Mộc Chân phá vỡ cấu trúc ấy
bằng cách tổ chức con người theo hệ thống thập phân:
mười người, trăm người, nghìn người, vạn người.
Các đơn vị này không nhất thiết gồm người cùng bộ lạc.
Việc trộn lẫn các nhóm khác nhau làm
suy yếu lòng trung thành bộ lạc cũ
và chuyển nó sang vị thủ lĩnh tối cao.
Ông đặt kỷ luật rất nghiêm. Chiến binh
bỏ chạy, phản bội, cướp bóc trái lệnh
hoặc giấu chiến lợi phẩm đều có thể bị trừng phạt nặng.
Ngược lại, công lao được thưởng rõ ràng.
Chiến lợi phẩm được phân chia theo quy tắc.
Những người trung thành, dù xuất thân thấp, có thể thăng tiến.
Đây là một hệ thống vừa tàn khốc vừa hiệu quả.
Nó tạo ra một đội quân có kỷ
luật vượt xa hình ảnh du mục hỗn
loạn mà nhiều người thường tưởng tượng. Thiết
Mộc Chân cũng xây dựng một mạng lưới
thân tín gồm những người đã gắn bó
với ông qua gian khổ. Bác Nhĩ Thuật,
Triết Biệt, Tốc Bất Đài, Mộc Hoa Lê
và nhiều tướng lĩnh khác trở thành trụ cột quân sự.
Điều đáng chú ý là một số người từng là đối thủ.
Triết Biệt, theo truyền thống kể lại, từng
bắn trúng ngựa của Thiết Mộc Chân trong chiến trận.
Khi bị bắt, ông thừa nhận hành động của mình.
Thiết Mộc Chân đánh giá cao sự trung
thực và tài năng ấy, rồi thu phục ông.
Về sau, Triết Biệt trở thành một trong
những danh tướng Mông Cổ xuất sắc. Trên
con đường thống nhất Mông Cổ, Thiết Mộc
Chân lần lượt đối đầu với các thế lực lớn.
Người Tatar, bộ lạc có liên quan đến
cái chết của cha ông, bị đánh bại.
Bộ lạc Khắc Liệt của Vương Hãn, từng
là đồng minh, cuối cùng trở thành đối
thủ và cũng bị khuất phục. Trát Mộc
Hợp, người bạn kết nghĩa cũ, thất thế
sau nhiều năm tranh đấu. Theo sử liệu
Mông Cổ, Trát Mộc Hợp bị chính thuộc
hạ phản bội giao nộp. Thiết Mộc Chân
khinh bỉ sự phản bội, xử tử những
kẻ bán chủ, rồi cho Trát Mộc Hợp
cái chết không đổ máu theo yêu cầu của ông.
Năm 1206, tại đại hội quý tộc trên
thảo nguyên, Thiết Mộc Chân được tôn làm Thành Cát Tư Hãn.
Danh hiệu này thường được hiểu là vị
Hãn lớn, vị Hãn bao trùm hoặc vị
quân chủ như biển cả. Từ đây, ông
không chỉ là thủ lĩnh của một nhóm người Mông Cổ.
Ông là người đứng đầu một thực thể chính trị mới:
quốc gia Mông Cổ thống nhất. Đây là
một bước ngoặt trong lịch sử thảo nguyên.
Các bộ lạc từng chia rẽ nay được
đặt dưới một quyền lực trung tâm, có
quân đội thống nhất, kỷ luật chung và
mục tiêu mở rộng ra bên ngoài. Sau
khi thống nhất Mông Cổ, Thành Cát Tư Hãn không dừng lại.
Ông hiểu rằng một liên minh quân sự
lớn cần chiến lợi phẩm, tuyến thương mại
và mục tiêu chung để duy trì đoàn kết.
Mục tiêu đầu tiên là Tây Hạ, vương
quốc của người Đảng Hạng nằm ở phía tây bắc Trung Hoa.
Các chiến dịch chống Tây Hạ bắt đầu
từ năm 1205 và kéo dài nhiều năm.
Tây Hạ có thành trì, nông nghiệp và
bộ máy cai trị định cư, khác hẳn xã hội thảo nguyên.
Qua các cuộc chiến này, người Mông Cổ
học cách công thành, sử dụng tù binh
kỹ thuật, phối hợp hậu cần và đối
phó với các quốc gia có tường thành.
Tây Hạ cuối cùng phải thần phục, nhưng
quan hệ giữa họ và Mông Cổ luôn căng thẳng.
Việc Tây Hạ không hỗ trợ Thành Cát
Tư Hãn như cam kết trong các chiến
dịch sau này trở thành lý do khiến
ông quay lại trừng phạt họ vào cuối đời.
Sau Tây Hạ, Thành Cát Tư Hãn hướng
về nhà Kim, triều đại do người Nữ
Chân lập nên ở miền bắc Trung Hoa.
Nhà Kim từng rất mạnh, kiểm soát vùng
đất rộng lớn, có thành trì kiên cố,
quân đội đông và bộ máy quan liêu phát triển.
Nhưng họ cũng có điểm yếu: chính quyền
cồng kềnh, mâu thuẫn nội bộ, khó đối
phó với chiến tranh cơ động của kỵ binh Mông Cổ.
Năm 1211, Thành Cát Tư Hãn mở chiến dịch lớn đánh Kim.
Quân Mông Cổ dùng tốc độ, nghi binh,
bao vây linh hoạt và khả năng bắn
cung trên lưng ngựa để phá vỡ các tuyến phòng thủ.
Họ không nhất thiết chiếm từng thành ngay lập tức.
Họ có thể vượt qua, đánh phá hậu
phương, cắt liên lạc, làm suy yếu tinh thần đối phương.
Năm 1215, Trung Đô, tức Bắc Kinh ngày
nay, rơi vào tay quân Mông Cổ. Việc
một trung tâm lớn như Trung Đô thất
thủ là đòn giáng mạnh vào uy tín nhà Kim.
Dù nhà Kim chưa sụp đổ ngay, họ
đã bị tổn thương nặng nề. Thành Cát
Tư Hãn sau đó giao cho các tướng
như Mộc Hoa Lê tiếp tục chiến dịch
ở Hoa Bắc, còn bản thân ông tập
trung vào các hướng khác. Nhà Kim cuối
cùng bị tiêu diệt năm 1234, sau khi
Thành Cát Tư Hãn đã qua đời, nhưng
nền móng cho sự sụp đổ ấy được
đặt từ các chiến dịch của ông. Một
điểm nổi bật trong các chiến dịch chống
Kim là khả năng học hỏi của người Mông Cổ.
Ban đầu, họ không phải chuyên gia công thành.
Nhưng họ nhanh chóng sử dụng kỹ sư,
thợ thủ công, tù binh và chuyên gia
từ các vùng bị chinh phục. Máy bắn
đá, kỹ thuật vây thành, hỏa khí sơ
khai và các phương pháp phá tường được
tích hợp vào bộ máy quân sự Mông Cổ.
Chiến công khiến tên tuổi Thành Cát Tư
Hãn vang dội nhất về phía tây là
cuộc chiến với đế quốc Khwarezm. Đây là
một đế quốc Hồi giáo rộng lớn, kiểm
soát nhiều vùng ở Trung Á, Ba Tư
và các tuyến thương mại quan trọng. Ban
đầu, Thành Cát Tư Hãn không tìm chiến tranh với Khwarezm.
Ông muốn mở quan hệ thương mại. Một
đoàn thương nhân Mông Cổ được gửi đến thành Otrar.
Nhưng viên tổng đốc địa phương nghi ngờ
họ là gián điệp, tịch thu hàng hóa
và giết nhiều người trong đoàn. Thành Cát
Tư Hãn gửi sứ giả yêu cầu giải thích.
Quốc vương Khwarezm lại xử sự đầy khiêu khích:
một sứ giả bị giết, những người khác bị làm nhục.
Trong thế giới của Thành Cát Tư Hãn,
sứ giả là thiêng liêng vì họ bảo
đảm liên lạc giữa các quyền lực. Giết
sứ giả không chỉ là xúc phạm cá
nhân, mà là phá vỡ trật tự ngoại giao.
Năm 1219, ông phát động cuộc viễn chinh lớn về phía tây.
Chiến dịch Khwarezm là một trong những chiến
dịch quân sự đáng chú ý nhất thời trung đại.
Quân Mông Cổ chia làm nhiều mũi, vượt
qua sa mạc và tấn công vào những
điểm tưởng như khó tiếp cận. Thành Otrar bị bao vây.
Bukhara thất thủ. Samarkand, một trong những thành
phố giàu có và nổi tiếng của Trung
Á, cũng rơi vào tay Mông Cổ. Urgench
chống cự dữ dội và bị tàn phá nặng nề.
Cách đánh của Thành Cát Tư Hãn trong
chiến dịch này cho thấy sự kết hợp
giữa tình báo, cơ động, tâm lý chiến
và trừng phạt có tính răn đe. Những
thành phố đầu hàng có thể được tha
một phần, dù vẫn bị trưng dụng nhân lực và tài sản.
Những nơi chống cự hoặc phản bội thường
chịu số phận thảm khốc. Các con số
thương vong trong sử liệu trung đại có
thể bị phóng đại, nhưng mức độ phá
hủy thực tế là rất lớn. Nhiều trung
tâm văn hóa và kinh tế của Trung
Á bị tổn thương sâu sắc. Quốc vương
Khwarezm bỏ chạy và chết trong cảnh lưu vong.
Con trai ông là Jalal ad-Din tiếp tục
kháng cự và từng gây khó khăn cho
quân Mông Cổ, đặc biệt trong trận Parwan.
Nhưng cuối cùng, ông cũng không thể cứu vãn đế quốc.
Thành Cát Tư Hãn truy kích đến vùng sông Ấn.
Có câu chuyện kể rằng khi Jalal ad-Din
cưỡi ngựa nhảy xuống sông để thoát, Thành
Cát Tư Hãn đã khâm phục lòng dũng cảm của ông.
Dù chi tiết này mang màu sắc truyền
thống, nó phù hợp với hình ảnh Thành Cát Tư Hãn:
tàn nhẫn với kẻ thù, nhưng vẫn có
thể kính trọng dũng khí. Trong lúc chiến
dịch Khwarezm diễn ra, hai danh tướng Triết
Biệt và Tốc Bất Đài thực hiện một
cuộc viễn chinh trinh sát kỳ lạ và
táo bạo về phía tây. Họ đi qua
vùng Kavkaz, đánh bại một số lực lượng
địa phương, rồi chạm trán liên quân Rus và Kipchak.
Năm 1223, trận sông Kalka kết thúc bằng
chiến thắng của Mông Cổ. Đây chưa phải
là cuộc chinh phục lâu dài Đông Âu,
nhưng nó giống như tiếng sấm báo trước.
Bên cạnh chiến công quân sự, Thành Cát
Tư Hãn còn để lại dấu ấn về tổ chức nhà nước.
Bộ luật thường được gọi là Yassa, dù
nội dung chính xác còn gây tranh luận,
được cho là tập hợp các quy tắc
về kỷ luật quân sự, phân chia chiến
lợi phẩm, bảo vệ sứ giả, cấm phản
bội, điều chỉnh quan hệ trong xã hội
Mông Cổ và củng cố quyền lực của Đại Hãn.
Dù không phải bộ luật theo nghĩa hiện
đại, Yassa giúp một xã hội bộ lạc
rời rạc có chung trật tự. Ông cũng
phát triển tư duy quản trị rất thực tế.
Người Mông Cổ không đông so với các
dân tộc bị chinh phục, vì vậy họ
cần dùng nhân tài từ nhiều nơi. Thành
Cát Tư Hãn và các người kế vị
trọng dụng người Duy Ngô Nhĩ, người Hán,
người Khiết Đan, người Hồi giáo và nhiều
nhóm khác trong việc ghi chép, thu thuế,
ngoại giao, kỹ thuật và quản lý. Việc
sử dụng chữ viết Duy Ngô Nhĩ để
ghi tiếng Mông Cổ là một bước quan trọng trong hành chính.
Một đế quốc không thể vận hành chỉ
bằng truyền khẩu và mệnh lệnh miệng. Hệ
thống liên lạc cũng là một di sản lớn.
Dưới thời Mông Cổ, mạng lưới trạm ngựa,
về sau gọi là yam, được mở rộng mạnh.
Nó cho phép sứ giả, mệnh lệnh quân
sự, tin tức và hàng hóa di chuyển
nhanh qua những khoảng cách khổng lồ. Trong
một đế quốc trải dài từ Đông Á
đến Trung Á, tốc độ thông tin là yếu tố sống còn.
Thành Cát Tư Hãn hiểu rằng chinh phục
bằng ngựa là một chuyện, giữ được lãnh
thổ rộng lớn lại là chuyện khác. Một
đặc điểm đáng chú ý khác là chính
sách khoan dung tôn giáo tương đối. Tuy
nhiên, không thể nói về Thành Cát Tư
Hãn mà bỏ qua mặt tàn khốc. Các
chiến dịch của ông gây chết chóc khổng
lồ, phá hủy thành phố, làm sụp đổ
vương quốc và khiến nhiều vùng mất nhiều
thế hệ để phục hồi. Chính vì vậy,
di sản của Thành Cát Tư Hãn luôn gây tranh luận.
Với người Mông Cổ, ông là người cha
lập quốc, vị anh hùng thống nhất dân
tộc, biểu tượng của sức mạnh và bản sắc.
Với nhiều vùng ở Trung Á, Ba Tư,
Trung Hoa và Đông Âu, ông gắn với
hủy diệt, cướp bóc và thảm họa. Những
năm cuối đời, Thành Cát Tư Hãn quay
lại chiến dịch chống Tây Hạ. Nguyên nhân
là Tây Hạ không hỗ trợ ông như
đã cam kết trong cuộc chiến phía tây.
Với ông, đây là sự bất tuân không thể bỏ qua.
Năm 1226, quân Mông Cổ tiến đánh Tây Hạ lần nữa.
Năm 1227, trong lúc chiến dịch đang diễn
ra, Thành Cát Tư Hãn qua đời. Nguyên
nhân cái chết không được xác định chắc chắn.
Trước khi qua đời, Thành Cát Tư Hãn
đã sắp đặt việc kế vị. Con trai
thứ ba của ông, Oa Khoát Đài, được
chọn làm người kế tục. Sau khi ông
mất, đế quốc không sụp đổ mà tiếp tục mở rộng.
Dưới thời con cháu Thành Cát Tư Hãn,
đế quốc Mông Cổ đạt quy mô khổng lồ.
Hốt Tất Liệt, cháu nội của ông, lập
nhà Nguyên ở Trung Hoa. Húc Liệt Ngột,
một cháu nội khác, tiến vào Trung Đông
và phá hủy Baghdad năm 1258. Di sản
kinh tế và văn hóa của đế quốc
Mông Cổ cũng phức tạp. Một mặt, chiến
tranh gây tàn phá nghiêm trọng. Mặt khác,
khi các vùng rộng lớn nằm dưới quyền
lực Mông Cổ, giao thương Á Âu có
thời kỳ được kết nối mạnh hơn. Nếu
nhìn từ góc độ cá nhân, cuộc đời
Thành Cát Tư Hãn là hành trình phi
thường của một con người đi từ đáy
xã hội lên đỉnh quyền lực. Ông từng
là đứa trẻ bị bỏ rơi, từng sống
trong đói nghèo, từng bị bắt, từng mất
vợ vào tay kẻ thù, từng bị bạn kết nghĩa quay lưng.
Nhưng mỗi biến cố lại trở thành một
bài học về quyền lực. Thành Cát Tư
Hãn qua đời, nhưng thế giới sau ông
không còn giống thế giới trước ông. Và
có lẽ đó là lý do, hơn tám
trăm năm sau, người ta vẫn kể về ông:
không chỉ để ca ngợi hay lên án,
mà để hiểu cách một con người từ
thảo nguyên có thể làm rung chuyển cả lịch sử Á Âu.