Cổ nhân dạy, đừng nhìn
áo rách mà khinh người,
cũng đừng thấy nhà nghèo
mà đo lòng dạ. Áo
quần che được thân, không
che được phẩm hạnh. Phúc
đức nhìn vào tâm, không
nhìn vào vẻ ngoài.
Ngày xưa, ở ven chợ
có phú hộ tên Khang,
giàu bạc nhưng mắt hay
nhìn thấp người khác. Ai
mặc áo vá đến cửa,
ông liền nhíu mày, sợ
họ làm bẩn thềm nhà.
Ông tin vẻ sang trọng
mới đáng được kính nể.
Một chiều mưa, có ông
lão áo rách xin trú
dưới mái hiên. Khang sai
gia nhân đuổi đi, còn
nói: người nghèo thường mang
xui xẻo. Ông lão cúi
đầu bước ra màn mưa.
Mưa càng lớn, bóng ông
càng nhỏ giữa đường lầy.
Con trai Khang nhìn thấy,
lặng lẽ đem chiếc nón
cũ và bát cháo nóng
cho ông. Đứa trẻ nói,
áo người rách, nhưng bụng
người đang đói; thấy đói
mà ngoảnh mặt mới là
rách trong lòng. Lời trẻ
thơ đôi khi sáng hơn
đèn nhà giàu.
Khang nghe được thì quát
con. Ông cho rằng thương
người nghèo chỉ khiến họ
bám víu. Đêm ấy, tiếng
mưa gõ mái, còn câu
nói của con gõ mãi
vào lòng ông.
Vài tháng sau, thuyền hàng
của Khang gặp bão. Tiền
bạc trôi mất, kho lụa
cháy vì sét đánh. Người
từng cúi đầu trước ông
bỗng tránh xa, sợ bị
hỏi vay, sợ dính vào
vận rủi. Khi của cải
đổi chủ, tiếng nịnh tắt
rất nhanh.
Chỉ trong một mùa, áo
lụa của Khang đổi thành
áo vá. Ông đến nhà
bạn cũ xin ở nhờ
một đêm, nhưng người ta
khép cửa. Lúc ấy ông
mới hiểu thềm nhà lạnh
đến thế nào. Cái lạnh
ấy không ở trời, mà
ở lòng người.
Đang lang thang ngoài chợ,
Khang gặp lại ông lão
áo rách năm xưa. Ông
lão nay vẫn nghèo, nhưng
mời Khang vào túp lều,
chia nửa bát cơm và
chỗ nằm khô. Trong nghèo
khó, một chỗ ngồi tử
tế cũng thành mái nhà.
Khang xấu hổ không dám
ngẩng đầu. Ông lão cười
hiền, nói: năm ấy con
trai ông cho ta bát
cháo, hôm nay ta trả
lại một bữa cơm. Ơn
nhỏ, người tử
tế không quên.
Đêm đó, Khang nằm trên
ổ rơm mà không ngủ
được. Ông nhớ mình từng
đuổi người vì chiếc áo
rách. Hóa ra áo rách
chưa chắc nghèo nhân nghĩa,
áo đẹp chưa chắc giàu
lương tâm. Nỗi hổ thẹn
ấy nặng hơn mọi món
nợ cũ.
Sáng hôm sau, Khang cúi
đầu cảm tạ. Ông lão
chỉ nói, người đời thường
quý gấm vóc mà quên
nhìn đôi mắt. Nhưng khi
hoạn nạn đến, chỉ tấm
lòng mới che được mưa
gió. Biết nhìn tâm thì
không lầm vì
chiếc áo ngoài.
Sau này, Khang gây dựng
lại việc buôn bán. Trước
cửa nhà, ông đặt một
ghế tre cho người qua
đường nghỉ chân. Ai áo
rách đến xin nước, ông
tự tay rót đầy bát.
Người trong làng hỏi vì
sao ông đổi tính. Khang
đáp, vì ta từng bị
một cánh cửa khép lại
và được một túp lều
mở ra. Từ đó mới
biết, sang hèn nằm ở
lòng người.
Hãy nhớ, đừng khinh người
áo rách, vì phúc đức
không mặc lụa là. Gặp
người nghèo, giữ một phần
kính trọng; gặp người yếu,
giữ một phần thương xót.
Kính người cũng là giữ
phúc cho mình.