Đời người không sợ nghèo
một bữa, chỉ sợ nghèo
mà đánh mất nghĩa. Cổ
nhân dạy, lúc khó còn
giữ được lòng ngay, đến
ngày khá giả mới không
phải cúi mặt trước chính
mình. Một đồng tiền sạch
tuy nhỏ, vẫn sáng hơn
nén bạc làm đục gia
phong. Xưa có hai anh
em cùng làm nghề chở
hàng qua bến sông. Mùa
nước cạn, thuyền ít khách,
gạo trong chum vơi dần.
Người anh nóng ruột, người
em lặng lẽ vá lại
mái chèo cũ. Một thương
lái đến thuê họ chở
hàng qua sông trong đêm.
Ông ta trả tiền rất
hậu, nhưng dặn đừng hỏi
trong bao có gì. Người
anh nghe bạc sáng mắt,
vội nhận lời vì nghĩ
nhà đang thiếu ăn. Đói
bụng một ngày còn chịu
được, nhưng ăn nhầm của
bất nghĩa sẽ mang tiếng
nhiều đời. Người em nhìn
dấu niêm phong lạ trên
bao hàng, lòng sinh nghi.
Anh nói, tiền này có
thể mua gạo cho mẹ,
nhưng nếu là hàng gian,
bữa cơm ấy sẽ nghẹn
trong cổ. Người anh gắt
rằng nghèo mà còn sĩ
diện. Đêm xuống, sương phủ
kín mặt sông. Khi thuyền
ra giữa dòng, họ nghe
tiếng lính tuần từ xa.
Thương lái hoảng hốt thúc
chèo nhanh, lại hứa thêm
bạc nếu hai anh em
im miệng. Mặt nước tối
đen như thử lòng người,
mỗi nhịp chèo đều nặng
hơn bình thường. Người anh
run tay, còn người em
ghì mái chèo lại. Anh
bảo, thuyền nghèo còn có
thể cập bến, lòng cong
thì cả đời trôi dạt.
Rồi anh quay mũi thuyền
về phía trạm tuần. Bao
hàng bị mở ra, đúng
là đồ trộm từ kho
làng bên. Thương lái bị
bắt, người anh vừa sợ
vừa xấu hổ. Số bạc
chưa kịp cầm đã như
than nóng đặt trước mặt.
Người anh nhìn xuống bàn
tay mình, lần đầu thấy
lòng tham cũng có thể
làm tay bẩn dù chưa
chạm vào gì. Quan tuần
không thưởng nhiều, chỉ ghi
nhận hai anh em không
tiếp tay cho việc xấu.
Về nhà, người mẹ nghe
chuyện, lấy bát cháo loãng
chia đều, rồi nói cháo
nhạt mà lòng sạch thì
vẫn dễ nuốt. Những ngày
sau, nhà họ vẫn thiếu
thốn. Người anh có lúc
tiếc số bạc kia, nhưng
mỗi khi đi qua chợ,
anh không phải tránh ánh
mắt ai. Cái nhẹ lòng
ấy dần quý hơn một
túi tiền đầy. Nghèo mà
còn dám nhìn thẳng, ấy
là của cải âm thầm
không ai cướp được. Mùa
lũ năm sau, một chủ
kho lớn cần người chở
gạo cứu dân. Ông chọn
hai anh em vì nghe
tiếng họ không tham bạc
tối. Từ chuyến ấy, công
việc mở ra, thuyền cũ
được thay bằng thuyền mới.
Khi có của ăn của
để, người anh nhớ lại
đêm sương trên sông. Anh
hiểu, giàu sang đến từ
đường ngay thì ngủ yên,
còn tiền nhặt từ đường
tối dù nhiều cũng khiến
lòng lạnh. Anh tự nhủ,
thuyền mới chỉ đáng quý
khi người chèo nó không
bán rẻ lương tâm. Đêm
ấy thành lời dạy cho
con cháu. Cả nhà nhớ
rằng phải quay về phía
lương tâm khi lòng người
chao đảo. Cổ nhân nói,
nghĩa là cây cột trong
nhà. Lúc nghèo mà tự
tay chặt cột, đến khi
có mái ngói cũng khó
đứng bền. Người biết giữ
nghĩa lúc thiếu thốn, phúc
sẽ tìm đường ở lại.
Cột ấy không phô trương,
nhưng thiếu nó thì mưa
gió nhỏ cũng làm nhà
nghiêng. Vì vậy, khi khó
khăn ép lòng người nghiêng
ngả, càng phải giữ một
đường thẳng trong tâm. Gạo
hết có thể vay, áo
rách có thể vá, nhưng
nghĩa mất rồi, giàu mấy
cũng khó ngẩng đầu.