Đời người không sợ nghèo
một bữa, chỉ sợ nghèo
mà đánh mất nghĩa. Cổ
nhân dạy, lúc khó còn
giữ được lòng ngay, đến
ngày khá giả mới không
phải cúi mặt trước chính
mình. Một đồng tiền sạch
tuy nhỏ, vẫn sáng hơn
nén bạc làm
đục gia phong.
Xưa có hai anh em
cùng làm nghề chở hàng
qua bến sông. Mùa nước
cạn, thuyền ít khách, gạo
trong chum vơi dần. Người
anh nóng ruột, người em
lặng lẽ vá lại mái
chèo cũ.
Một thương lái đến thuê
họ chở hàng qua sông
trong đêm. Ông ta trả
tiền rất hậu, nhưng dặn
đừng hỏi trong bao có
gì. Người anh nghe bạc
sáng mắt, vội nhận lời
vì nghĩ nhà đang thiếu
ăn. Đói bụng một ngày
còn chịu được, nhưng ăn
nhầm của bất nghĩa sẽ
mang tiếng nhiều đời.
Người em nhìn dấu niêm
phong lạ trên bao hàng,
lòng sinh nghi. Anh nói,
tiền này có thể mua
gạo cho mẹ, nhưng nếu
là hàng gian, bữa cơm
ấy sẽ nghẹn trong cổ.
Người anh gắt rằng nghèo
mà còn sĩ diện.
Đêm xuống, sương phủ kín
mặt sông. Khi thuyền ra
giữa dòng, họ nghe tiếng
lính tuần từ xa. Thương
lái hoảng hốt thúc chèo
nhanh, lại hứa thêm bạc
nếu hai anh em im
miệng. Mặt nước tối đen
như thử lòng người, mỗi
nhịp chèo đều nặng hơn
bình thường.
Người anh run tay, còn
người em ghì mái chèo
lại. Anh bảo, thuyền nghèo
còn có thể cập bến,
lòng cong thì cả đời
trôi dạt. Rồi anh quay
mũi thuyền về
phía trạm tuần.
Bao hàng bị mở ra,
đúng là đồ trộm từ
kho làng bên. Thương lái
bị bắt, người anh vừa
sợ vừa xấu hổ. Số
bạc chưa kịp cầm đã
như than nóng đặt trước
mặt. Người anh nhìn xuống
bàn tay mình, lần đầu
thấy lòng tham cũng có
thể làm tay bẩn dù
chưa chạm vào gì.
Quan tuần không thưởng nhiều,
chỉ ghi nhận hai anh
em không tiếp tay cho
việc xấu. Về nhà, người
mẹ nghe chuyện, lấy bát
cháo loãng chia đều, rồi
nói cháo nhạt mà lòng
sạch thì vẫn dễ nuốt.
Những ngày sau, nhà họ
vẫn thiếu thốn. Người anh
có lúc tiếc số bạc
kia, nhưng mỗi khi đi
qua chợ, anh không phải
tránh ánh mắt ai. Cái
nhẹ lòng ấy dần quý
hơn một túi tiền đầy.
Nghèo mà còn dám nhìn
thẳng, ấy là của cải
âm thầm không
ai cướp được.
Mùa lũ năm sau, một
chủ kho lớn cần người
chở gạo cứu dân. Ông
chọn hai anh em vì
nghe tiếng họ không tham
bạc tối. Từ chuyến ấy,
công việc mở ra, thuyền
cũ được thay
bằng thuyền mới.
Khi có của ăn của
để, người anh nhớ lại
đêm sương trên sông. Anh
hiểu, giàu sang đến từ
đường ngay thì ngủ yên,
còn tiền nhặt từ đường
tối dù nhiều cũng khiến
lòng lạnh. Anh tự nhủ,
thuyền mới chỉ đáng quý
khi người chèo nó không
bán rẻ lương tâm.
Đêm ấy thành lời dạy
cho con cháu. Cả nhà
nhớ rằng phải quay về
phía lương tâm khi lòng
người chao đảo.
Cổ nhân nói, nghĩa là
cây cột trong nhà. Lúc
nghèo mà tự tay chặt
cột, đến khi có mái
ngói cũng khó đứng bền.
Người biết giữ nghĩa lúc
thiếu thốn, phúc sẽ tìm
đường ở lại. Cột ấy
không phô trương, nhưng thiếu
nó thì mưa gió nhỏ
cũng làm nhà nghiêng.
Vì vậy, khi khó khăn
ép lòng người nghiêng ngả,
càng phải giữ một đường
thẳng trong tâm. Gạo hết
có thể vay, áo rách
có thể vá, nhưng nghĩa
mất rồi, giàu mấy cũng
khó ngẩng đầu.