Đường đời dài hơn một
phiên chợ, phúc họa cũng
không tính trong một buổi
sáng chiều. Cổ nhân dạy,
đừng vì chút lợi trước
mắt mà đánh mất đường
dài phía sau. Xưa có
một người bán dầu tên
Hòa, gánh hàng đi qua
ba làng mỗi ngày. Dầu
của ông thơm, cân của
ông đúng, nên khách quen
tuy không đông ào ạt
nhưng bền như dòng nước
nhỏ. Một mùa mất mùa,
giá dầu tăng cao. Có
người bạn xúi ông pha
thêm dầu rẻ vào chum,
bảo rằng khách không nhận
ra đâu. Chỉ một tháng
thôi, tiền lời có thể
đủ sửa lại mái nhà
dột. Ông Hòa nhìn mái
tranh thủng trên đầu, lòng
cũng dao động. Vợ bệnh,
con nhỏ, nợ gạo còn
ghi ở quán đầu làng.
Cái lợi trước mắt hiện
ra rõ ràng như nắm
bạc đặt ngay trong tay.
Đêm ấy, ông pha thử
một chum nhỏ. Dầu vẫn
vàng, mùi vẫn gần giống
cũ. Sáng hôm sau, ông
gánh đi bán, tự nhủ
chỉ lần này thôi, qua
cơn khó sẽ lại làm
ăn ngay thẳng. Chính chữ
lần này ấy thường là
chiếc móc đầu tiên kéo
người ta rời khỏi đường
ngay. Nhưng lời tự nhủ
thường yếu hơn lòng tham.
Một lần trót lọt kéo
theo lần sau. Chum dầu
ngày càng nhẹ chất, còn
túi tiền ông ngày càng
nặng. Ông tưởng mình khôn
hơn khách, mà không biết
đang bán rẻ tên mình.
Một bà cụ mua dầu
về thắp đèn cúng tổ.
Đèn cháy khói đen, làm
ám cả bàn thờ. Bà
cụ không mắng, chỉ mang
bát dầu còn lại đến
đặt trước mặt ông Hòa
và hỏi, lòng người cũng
pha được vậy sao. Bát
dầu nhỏ mà soi ra
cả một đời buôn bán,
làm ông thấy xấu hổ
hơn bị mắng giữa chợ.
Câu hỏi ấy khiến ông
lạnh sống lưng. Ông nhìn
bát dầu đục, nhớ cha
mình từng dạy rằng người
buôn bán có thể lãi
ít, nhưng không được để
cân lòng bị lệch. Ông
cúi đầu không nói được
lời nào. Từ hôm đó,
khách thưa dần. Không ai
la lớn, nhưng người ta
lặng lẽ đi sang gánh
dầu khác. Tiền lời cũ
chưa kịp làm ấm nhà,
tiếng xấu đã như khói
đen bám lên từng cột
gỗ. Ông Hòa đem số
dầu pha đổ bỏ, rồi
đến từng nhà xin lỗi
và trả lại phần tiền
đã lấy hơn. Có người
nhận, có người không nhìn
mặt. Ông hiểu lòng tin
mất đi không thể mua
lại trong một buổi. Nhiều
tháng sau, ông trở lại
với dầu sạch và cân
đúng. Ban đầu chỉ vài
người thương tình mua thử.
Ông không dám vội, mỗi
ngày giữ đúng một chút,
như người vá lại tấm
áo rách bằng từng mũi
kim nhỏ. Một năm trôi
qua, khách quen dần trở
lại. Mái nhà vẫn chưa
sửa lớn, nhưng trong nhà
đã bớt tiếng thở dài.
Ông Hòa dạy con rằng
tiền lời nhanh có thể
làm mắt sáng, nhưng cũng
có thể làm lòng tối.
Cổ nhân nói, đường dài
không sợ bước chậm, chỉ
sợ bước sai. Người tham
lợi gần thường tự phá
cây cầu của mình. Cầu
ấy gãy rồi, tiền nhiều
cũng khó qua sông. Giữ
được cây cầu ấy, người
nghèo vẫn còn đường đi
qua ngày khó. Giữ được
cây cầu ấy, người nghèo
vẫn còn đường đi qua
ngày khó. Vì vậy, khi
trước mắt có món lợi
dễ dàng, hãy nhìn xa
thêm một đoạn. Chút lời
hôm nay nếu làm hỏng
chữ tín ngày mai, thì
không phải lãi, mà là
món nợ âm thầm đòi
cả đời.