Đường đời dài hơn một
phiên chợ, phúc họa cũng
không tính trong một buổi
sáng chiều. Cổ nhân dạy,
đừng vì chút lợi trước
mắt mà đánh mất đường
dài phía sau.
Xưa có một người bán
dầu tên Hòa, gánh hàng
đi qua ba làng mỗi
ngày. Dầu của ông thơm,
cân của ông đúng, nên
khách quen tuy không đông
ào ạt nhưng bền như
dòng nước nhỏ.
Một mùa mất mùa, giá
dầu tăng cao. Có người
bạn xúi ông pha thêm
dầu rẻ vào chum, bảo
rằng khách không nhận ra
đâu. Chỉ một tháng thôi,
tiền lời có thể đủ
sửa lại mái nhà dột.
Ông Hòa nhìn mái tranh
thủng trên đầu, lòng cũng
dao động. Vợ bệnh, con
nhỏ, nợ gạo còn ghi
ở quán đầu làng. Cái
lợi trước mắt hiện ra
rõ ràng như nắm bạc
đặt ngay trong tay.
Đêm ấy, ông pha thử
một chum nhỏ. Dầu vẫn
vàng, mùi vẫn gần giống
cũ. Sáng hôm sau, ông
gánh đi bán, tự nhủ
chỉ lần này thôi, qua
cơn khó sẽ lại làm
ăn ngay thẳng. Chính chữ
lần này ấy thường là
chiếc móc đầu tiên kéo
người ta rời
khỏi đường ngay.
Nhưng lời tự nhủ thường
yếu hơn lòng tham. Một
lần trót lọt kéo theo
lần sau. Chum dầu ngày
càng nhẹ chất, còn túi
tiền ông ngày càng nặng.
Ông tưởng mình khôn hơn
khách, mà không biết đang
bán rẻ tên mình.
Một bà cụ mua dầu
về thắp đèn cúng tổ.
Đèn cháy khói đen, làm
ám cả bàn thờ. Bà
cụ không mắng, chỉ mang
bát dầu còn lại đến
đặt trước mặt ông Hòa
và hỏi, lòng người cũng
pha được vậy sao. Bát
dầu nhỏ mà soi ra
cả một đời buôn bán,
làm ông thấy xấu hổ
hơn bị mắng giữa chợ.
Câu hỏi ấy khiến ông
lạnh sống lưng. Ông nhìn
bát dầu đục, nhớ cha
mình từng dạy rằng người
buôn bán có thể lãi
ít, nhưng không được để
cân lòng bị lệch. Ông
cúi đầu không nói được
lời nào.
Từ hôm đó, khách thưa
dần. Không ai la lớn,
nhưng người ta lặng lẽ
đi sang gánh dầu khác.
Tiền lời cũ chưa kịp
làm ấm nhà, tiếng xấu
đã như khói đen bám
lên từng cột gỗ.
Ông Hòa đem số dầu
pha đổ bỏ, rồi đến
từng nhà xin lỗi và
trả lại phần tiền đã
lấy hơn. Có người nhận,
có người không nhìn mặt.
Ông hiểu lòng tin mất
đi không thể mua lại
trong một buổi.
Nhiều tháng sau, ông trở
lại với dầu sạch và
cân đúng. Ban đầu chỉ
vài người thương tình mua
thử. Ông không dám vội,
mỗi ngày giữ đúng một
chút, như người vá lại
tấm áo rách bằng từng
mũi kim nhỏ.
Một năm trôi qua, khách
quen dần trở lại. Mái
nhà vẫn chưa sửa lớn,
nhưng trong nhà đã bớt
tiếng thở dài. Ông Hòa
dạy con rằng tiền lời
nhanh có thể làm mắt
sáng, nhưng cũng có thể
làm lòng tối.
Cổ nhân nói, đường dài
không sợ bước chậm, chỉ
sợ bước sai. Người tham
lợi gần thường tự phá
cây cầu của mình. Cầu
ấy gãy rồi, tiền nhiều
cũng khó qua sông. Giữ
được cây cầu ấy, người
nghèo vẫn còn đường đi
qua ngày khó. Giữ được
cây cầu ấy, người nghèo
vẫn còn đường đi qua
ngày khó.
Vì vậy, khi trước mắt
có món lợi dễ dàng,
hãy nhìn xa thêm một
đoạn. Chút lời hôm nay
nếu làm hỏng chữ tín
ngày mai, thì không phải
lãi, mà là món nợ
âm thầm đòi cả đời.