Cổ nhân xem chữ tín
như ngọn lửa nhỏ trong
đêm. Lửa ấy không làm
người ta giàu ngay, nhưng
soi đường khi tối, sưởi
lòng khi lạnh, và khiến
người khác dám đặt tay
mình vào tay ta. Người
nghèo còn có thể nhờ
lửa ấy mà qua bến
lạ, người giàu mất nó
cũng thành cô độc giữa
chợ đông. Ở chợ huyện
xưa có người bán vải
tên Lâm. Hàng không nhiều,
lời nói không khéo, nhưng
ai đặt mua một thước
vải, ông đều ghi vào
sổ tre và giữ đúng
ngày giao. Cuốn sổ ấy
cũ, nhưng từng nét ghi
như lời thề đặt trước
trời đất. Nhờ vậy, quán
nhỏ của ông luôn có
khách quen. Người ta mua
vải của Lâm không chỉ
vì sợi bền, mà vì
lòng yên. Bỏ tiền ra,
họ biết mình không bị
cân thiếu hay hẹn suông.
Một năm mưa lớn, đường
núi sạt, chuyến vải đẹp
về trễ. Có phú hộ
đặt trước hai cuộn để
may áo cưới cho con
gái. Nếu bán cho người
khác, Lâm sẽ lời gấp
đôi. Cái lợi hiện ra
trước mắt như mật ngọt,
còn lời hứa cũ nằm
im như hòn đá giữ
chân người tử tế. Người
nhà khuyên ông đổi lời,
nói rằng ai cũng vì
miếng cơm. Nhưng Lâm lắc
đầu. Miếng cơm hôm nay
nuốt được, còn chữ tín
mất rồi, cả đời ăn
cũng không thấy ngon. Ông
thức đêm vá lại mái
kho, giữ hai cuộn vải
khỏi ẩm, rồi sai con
trai đi vòng đường xa
báo thật ngày giao. Đứa
trẻ hỏi, cha lỗ công
như vậy để được gì.
Đường xa làm mòn dép,
nhưng lời báo thật làm
nhẹ lòng người chờ. Lâm
chỉ vào bấc đèn và
nói, lửa nhỏ muốn cháy
lâu phải che từng cơn
gió. Chữ tín cũng thế,
không giữ trong lúc khó,
thì lúc dễ cũng chỉ
là lời trang điểm. Ba
ngày sau, phú hộ nhận
vải đúng hẹn mới. Ông
không trách, còn kể cho
cả họ biết Lâm đã
đi đường vòng báo tin.
Một lần giữ lời trong
khó khăn, hơn mười lần
nói hay lúc thuận lợi.
Người trong làng nghe chuyện,
tự hiểu rằng giữ tín
không cần trống chiêng, chỉ
cần làm đúng khi không
ai ép. Từ đó, người
trong vùng có việc quan
trọng đều tìm đến quán
ấy. Vải có khi không
rẻ nhất, nhưng lòng người
không phải lúc nào cũng
mua bằng giá rẻ. Họ
mua sự yên tâm. Nhiều
năm sau, con trai Lâm
lớn lên, mở thuyền buôn
qua sông. Gặp bão, hàng
hư một nửa, cậu vẫn
trả đủ phần đã hứa.
Người bạn buôn ngạc nhiên
hỏi vì sao không giấu.
Cơn bão làm ướt hàng,
nhưng không được làm ướt
luôn cái danh của mình.
Cậu đáp, cha từng dạy,
lời hứa là chiếc cầu.
Đi qua rồi mà tự
tay chặt cầu, lần sau
chính mình cũng không còn
đường quay lại. Người nghe
im lặng rất lâu. Đời
người có lúc thiếu tiền,
thiếu hàng, thiếu sức, nhưng
đừng thiếu tín. Tiền thiếu
còn vay được, hàng thiếu
còn tìm được, sức thiếu
còn nghỉ được; tín thiếu
thì lòng người đóng cửa.
Một nhà buôn mất tín
giống như giếng nước bị
bùn, dù còn nước cũng
chẳng ai muốn múc. Người
giữ tín không phải lúc
nào cũng thắng ngay. Có
khi còn chịu thiệt trước
mắt. Nhưng cái thiệt ấy
giống hạt giống vùi trong
đất, qua mùa mưa nắng
mới thành bóng mát. Vậy
nên, đã hứa thì cân
lời trước, đã nhận thì
giữ đến cùng. Giữ tín
như giữ lửa nhỏ trong
tay áo; một lần để
gió làm tắt, đường dài
sẽ tối hơn rất nhiều.
Người biết giữ lửa ấy,
đi đến đâu cũng có
người mở cửa và dành
cho một chỗ