Cổ nhân xem chữ tín
như ngọn lửa nhỏ trong
đêm. Lửa ấy không làm
người ta giàu ngay, nhưng
soi đường khi tối, sưởi
lòng khi lạnh, và khiến
người khác dám đặt tay
mình vào tay ta. Người
nghèo còn có thể nhờ
lửa ấy mà qua bến
lạ, người giàu mất nó
cũng thành cô độc giữa
chợ đông.
Ở chợ huyện xưa có
người bán vải tên Lâm.
Hàng không nhiều, lời nói
không khéo, nhưng ai đặt
mua một thước vải, ông
đều ghi vào sổ tre
và giữ đúng ngày giao.
Cuốn sổ ấy cũ, nhưng
từng nét ghi như lời
thề đặt trước trời đất.
Nhờ vậy, quán nhỏ của
ông luôn có khách quen.
Người ta mua vải của
Lâm không chỉ vì sợi
bền, mà vì lòng yên.
Bỏ tiền ra, họ biết
mình không bị cân thiếu
hay hẹn suông.
Một năm mưa lớn, đường
núi sạt, chuyến vải đẹp
về trễ. Có phú hộ
đặt trước hai cuộn để
may áo cưới cho con
gái. Nếu bán cho người
khác, Lâm sẽ lời gấp
đôi. Cái lợi hiện ra
trước mắt như mật ngọt,
còn lời hứa cũ nằm
im như hòn đá giữ
chân người tử tế.
Người nhà khuyên ông đổi
lời, nói rằng ai cũng
vì miếng cơm. Nhưng Lâm
lắc đầu. Miếng cơm hôm
nay nuốt được, còn chữ
tín mất rồi, cả đời
ăn cũng không thấy ngon.
Ông thức đêm vá lại
mái kho, giữ hai cuộn
vải khỏi ẩm, rồi sai
con trai đi vòng đường
xa báo thật ngày giao.
Đứa trẻ hỏi, cha lỗ
công như vậy để được
gì. Đường xa làm mòn
dép, nhưng lời báo thật
làm nhẹ lòng người chờ.
Lâm chỉ vào bấc đèn
và nói, lửa nhỏ muốn
cháy lâu phải che từng
cơn gió. Chữ tín cũng
thế, không giữ trong lúc
khó, thì lúc dễ cũng
chỉ là lời trang điểm.
Ba ngày sau, phú hộ
nhận vải đúng hẹn mới.
Ông không trách, còn kể
cho cả họ biết Lâm
đã đi đường vòng báo
tin. Một lần giữ lời
trong khó khăn, hơn mười
lần nói hay lúc thuận
lợi. Người trong làng nghe
chuyện, tự hiểu rằng giữ
tín không cần trống chiêng,
chỉ cần làm đúng khi
không ai ép.
Từ đó, người trong vùng
có việc quan trọng đều
tìm đến quán ấy. Vải
có khi không rẻ nhất,
nhưng lòng người không phải
lúc nào cũng mua bằng
giá rẻ. Họ mua sự
yên tâm.
Nhiều năm sau, con trai
Lâm lớn lên, mở thuyền
buôn qua sông. Gặp bão,
hàng hư một nửa, cậu
vẫn trả đủ phần đã
hứa. Người bạn buôn ngạc
nhiên hỏi vì sao không
giấu. Cơn bão làm ướt
hàng, nhưng không được làm
ướt luôn cái
danh của mình.
Cậu đáp, cha từng dạy,
lời hứa là chiếc cầu.
Đi qua rồi mà tự
tay chặt cầu, lần sau
chính mình cũng không còn
đường quay lại. Người nghe
im lặng rất lâu.
Đời người có lúc thiếu
tiền, thiếu hàng, thiếu sức,
nhưng đừng thiếu tín. Tiền
thiếu còn vay được, hàng
thiếu còn tìm được, sức
thiếu còn nghỉ được; tín
thiếu thì lòng người đóng
cửa. Một nhà buôn mất
tín giống như giếng nước
bị bùn, dù còn nước
cũng chẳng ai muốn múc.
Người giữ tín không phải
lúc nào cũng thắng ngay.
Có khi còn chịu thiệt
trước mắt. Nhưng cái thiệt
ấy giống hạt giống vùi
trong đất, qua mùa mưa
nắng mới thành bóng mát.
Vậy nên, đã hứa thì
cân lời trước, đã nhận
thì giữ đến cùng. Giữ
tín như giữ lửa nhỏ
trong tay áo; một lần
để gió làm tắt, đường
dài sẽ tối hơn rất
nhiều. Người biết giữ lửa
ấy, đi đến đâu cũng
có người mở cửa và
dành cho một chỗ ngồi.