Cổ nhân dạy, đường đời
có thể quanh co, nhưng
lòng người không nên cong
theo thế cuộc. Người giữ
lòng ngay thẳng có lúc
đi chậm, có lúc chịu
thiệt, nhưng mỗi bước đều
để lại dấu chân sạch
trên đất. Ở một huyện
nhỏ, có người đo ruộng
tên Khoan. Ông không giàu,
không có họ hàng quyền
thế, chỉ nổi tiếng vì
thước đo trong tay chưa
từng nghiêng về phía người
trả nhiều bạc. Một mùa
chia đất, nhà phú hộ
muốn lấn thêm một khoảnh
bờ ao. Họ đem rượu
ngon và túi bạc đến,
nói chỉ cần ông nới
dây một gang, không ai
biết, mọi người đều có
phần yên ổn. Khoan nhìn
sợi dây đo rồi đáp,
dây tre cong còn thay
được, lòng người cong rồi
khó thẳng lại. Một gang
đất hôm nay có thể
đổi lấy cả đời bị
con cháu nhìn bằng ánh
mắt nghi ngờ. Ông nói
chậm, nhưng từng chữ rơi
xuống như cọc tre đóng
chắc giữa bờ ruộng mềm.
Phú hộ tức giận, sai
người nói xấu ông ngoài
chợ. Có kẻ bảo ông
cứng đầu, không biết thời
thế. Có kẻ cười rằng
người ngay thẳng thường chỉ
nhận phần thiệt và bát
cơm nguội. Vợ ông nghe
chuyện thì lo. Đêm ấy,
dưới ngọn đèn dầu, bà
hỏi, nếu vì một việc
ngay mà cả nhà bị
ghét, liệu có đáng không.
Khoan im lặng rất lâu.
Bà không tham bạc, chỉ
sợ tiếng xấu làm con
cái sau này khó ngẩng
đầu. Ông chỉ vào chiếc
cày dựng bên vách và
nói, lưỡi cày phải thẳng
mới rạch được luống sâu.
Nếu lưỡi cày sợ đá
mà cong đi, mùa sau
cả ruộng sẽ mọc cỏ
dại. Vài tháng sau, mưa
lớn làm bờ ao vỡ.
Người trong làng phải xét
lại mốc ruộng để chia
nước. Khi mở sổ cũ
của Khoan, từng nét ghi
rõ ràng, không bên nào
bắt bẻ được. Cuốn sổ
ấy không biết nịnh ai,
nên lúc cần lại cứu
được sự công bằng. Lúc
ấy, những người từng chê
ông mới hiểu. Một người
ngay thẳng có thể làm
người khác khó chịu trong
chốc lát, nhưng khi sóng
gió đến, chính sự ngay
thẳng ấy trở thành cọc
neo cho cả làng. Phú
hộ cũng phải cúi đầu
nhận phần đất đúng của
mình. Ông không xin lỗi
trước đám đông, nhưng từ
hôm đó không còn dám
sai người bẻ cong lời
thật. Sự im lặng ấy
cũng là một bài học.
Có những lời xin lỗi
không nói ra, nhưng được
trả bằng việc không còn
dám làm điều sai nữa.
Con trai Khoan lớn lên,
có lần hỏi cha vì
sao không chọn đường dễ.
Ông dẫn con ra bờ
ruộng, bảo, đường dễ mà
dẫn xuống bùn thì càng
đi càng lún; đường khó
mà giữ chân sạch vẫn
đáng đi. Đời người không
thiếu lúc bị dụ nghiêng
một chút. Một chút sai
trong cân, một chút lệch
trong lời, một chút nhắm
mắt trước điều trái, lâu
ngày gom lại thành cái
bóng khiến mình sợ chính
mình. Cái bóng ấy ban
đầu nhỏ như sợi tóc,
về sau có thể che
kín cả khuôn mặt. Người
giữ lòng ngay không phải
để hơn người, mà để
khi đêm xuống có thể
ngủ yên. Danh lợi đến
rồi đi, lời khen cũng
đổi chiều, chỉ có lòng
thẳng là chiếc gối không
làm cổ đau. Vậy nên,
gặp đường quanh co đừng
vội cong lòng. Cứ giữ
thước ngay trong tay, giữ
lời thật trên miệng, giữ
điều phải trong lòng; đi
chậm cũng được, miễn cuối
đường không hổ thẹn với
chính mình. Người đời có
thể quên tên ta, nhưng
trời đất không quên dấu
chân ngay thẳng.