Cổ nhân dạy, đường đời
có thể quanh co, nhưng
lòng người không nên cong
theo thế cuộc. Người giữ
lòng ngay thẳng có lúc
đi chậm, có lúc chịu
thiệt, nhưng mỗi bước đều
để lại dấu chân sạch
trên đất.
Ở một huyện nhỏ, có
người đo ruộng tên Khoan.
Ông không giàu, không có
họ hàng quyền thế, chỉ
nổi tiếng vì thước đo
trong tay chưa từng nghiêng
về phía người
trả nhiều bạc.
Một mùa chia đất, nhà
phú hộ muốn lấn thêm
một khoảnh bờ ao. Họ
đem rượu ngon và túi
bạc đến, nói chỉ cần
ông nới dây một gang,
không ai biết, mọi người
đều có phần yên ổn.
Khoan nhìn sợi dây đo
rồi đáp, dây tre cong
còn thay được, lòng người
cong rồi khó thẳng lại.
Một gang đất hôm nay
có thể đổi lấy cả
đời bị con cháu nhìn
bằng ánh mắt nghi ngờ.
Ông nói chậm, nhưng từng
chữ rơi xuống như cọc
tre đóng chắc giữa bờ
ruộng mềm.
Phú hộ tức giận, sai
người nói xấu ông ngoài
chợ. Có kẻ bảo ông
cứng đầu, không biết thời
thế. Có kẻ cười rằng
người ngay thẳng thường chỉ
nhận phần thiệt và bát
cơm nguội.
Vợ ông nghe chuyện thì
lo. Đêm ấy, dưới ngọn
đèn dầu, bà hỏi, nếu
vì một việc ngay mà
cả nhà bị ghét, liệu
có đáng không. Khoan im
lặng rất lâu. Bà không
tham bạc, chỉ sợ tiếng
xấu làm con cái sau
này khó ngẩng đầu.
Ông chỉ vào chiếc cày
dựng bên vách và nói,
lưỡi cày phải thẳng mới
rạch được luống sâu. Nếu
lưỡi cày sợ đá mà
cong đi, mùa sau cả
ruộng sẽ mọc cỏ dại.
Vài tháng sau, mưa lớn
làm bờ ao vỡ. Người
trong làng phải xét lại
mốc ruộng để chia nước.
Khi mở sổ cũ của
Khoan, từng nét ghi rõ
ràng, không bên nào bắt
bẻ được. Cuốn sổ ấy
không biết nịnh ai, nên
lúc cần lại cứu được
sự công bằng.
Lúc ấy, những người từng
chê ông mới hiểu. Một
người ngay thẳng có thể
làm người khác khó chịu
trong chốc lát, nhưng khi
sóng gió đến, chính sự
ngay thẳng ấy trở thành
cọc neo cho cả làng.
Phú hộ cũng phải cúi
đầu nhận phần đất đúng
của mình. Ông không xin
lỗi trước đám đông, nhưng
từ hôm đó không còn
dám sai người bẻ cong
lời thật. Sự im lặng
ấy cũng là một bài
học. Có những lời xin
lỗi không nói ra, nhưng
được trả bằng việc không
còn dám làm
điều sai nữa.
Con trai Khoan lớn lên,
có lần hỏi cha vì
sao không chọn đường dễ.
Ông dẫn con ra bờ
ruộng, bảo, đường dễ mà
dẫn xuống bùn thì càng
đi càng lún; đường khó
mà giữ chân sạch vẫn
đáng đi.
Đời người không thiếu lúc
bị dụ nghiêng một chút.
Một chút sai trong cân,
một chút lệch trong lời,
một chút nhắm mắt trước
điều trái, lâu ngày gom
lại thành cái bóng khiến
mình sợ chính mình. Cái
bóng ấy ban đầu nhỏ
như sợi tóc, về sau
có thể che kín cả
khuôn mặt.
Người giữ lòng ngay không
phải để hơn người, mà
để khi đêm xuống có
thể ngủ yên. Danh lợi
đến rồi đi, lời khen
cũng đổi chiều, chỉ có
lòng thẳng là chiếc gối
không làm cổ đau.
Vậy nên, gặp đường quanh
co đừng vội cong lòng.
Cứ giữ thước ngay trong
tay, giữ lời thật trên
miệng, giữ điều phải trong
lòng; đi chậm cũng được,
miễn cuối đường không hổ
thẹn với chính mình. Người
đời có thể quên tên
ta, nhưng trời đất không
quên dấu chân ngay thẳng.