Cổ nhân dạy, muốn cây
đời bền lâu thì phải
giữ gốc rễ sạch. Cành
lá có thể rậm rạp
một mùa, hoa trái có
thể làm người đời khen
ngợi, nhưng rễ mục rồi,
một cơn gió cũng đủ
làm cây đổ. Ở làng
Sơn Hạ có người làm
vườn tên Lễ. Ông không
giỏi nói lời hay, chỉ
nổi tiếng chăm cây kỹ
từ dưới gốc. Ai mua
giống của ông, cây thường
chậm lớn nhưng ít bệnh.
Một năm, quan huyện muốn
có vườn đào nở sớm
để khoe khách quý. Người
trong làng đua nhau bón
thuốc mạnh cho cây ra
hoa nhanh. Hoa nở rực
rỡ, tiếng khen vang khắp
sân đình. Lễ chỉ lặng
lẽ xới đất, nhặt rác
mục, pha phân nhẹ và
tưới nước vừa đủ. Có
người cười ông chậm chạp,
bảo thời thế cần hoa
trước mắt, ai còn nhìn
xuống lớp rễ tối dưới
đất. Ông không giận lời
chê, vì biết đất sâu
không cần khoe mình trước
mặt hoa. Ông đáp, hoa
là mặt cây đưa ra
ngoài, rễ là phần cây
giấu trong lòng đất. Người
đời cũng vậy, danh tiếng
ở ngoài dễ tô vẽ,
nhưng gốc tâm bên trong
mà bẩn thì khó giấu
lâu. Mùa xuân ấy, vườn
đào của người khác nở
trước thật. Khách đến khen,
chủ vườn được thưởng bạc.
Còn vườn của Lễ chỉ
lác đác vài nụ nhỏ,
đứng khiêm nhường dưới sương
sớm. Nhưng Lễ vẫn nhổ
từng cụm cỏ, như người
giữ nếp nhà bằng những
việc không ai vỗ tay.
Con trai ông buồn, hỏi
cha có phải mình thua
người ta không. Lễ nhặt
một nắm đất lên, nói,
thua một mùa hoa chưa
đáng sợ; đáng sợ là
thắng bằng cách làm đất
chết dưới chân mình. Những
cây từng bị ép nở
sớm bắt đầu vàng lá,
thân rỗng, sâu ăn từ
trong lõi. Hoa đẹp ngày
trước không cứu nổi phần
gốc đã bị nóng thuốc
làm hư. Cái đẹp bị
ép quá sớm thường phải
trả giá bằng sức sống
về sau. Vườn của Lễ
thì vẫn xanh. Lá không
quá bóng, hoa không quá
nhiều, nhưng thân chắc, rễ
bám sâu, nước lũ đi
qua rồi cây vẫn đứng.
Người làng bắt đầu tìm
ông hỏi cách cứu vườn.
Lễ không trách ai. Ông
chỉ bảo, cây hư từ
rễ thì phải chữa từ
đất, đừng chỉ lau lá.
Nhà hư từ nếp sống
thì phải sửa từ lòng,
đừng chỉ trang trí cửa
ngoài. Lời ấy nghe như
chuyện cây, nhưng ai trong
làng cũng hiểu là chuyện
người. Từ đó, con trai
ông hiểu rằng đời người
cũng có mùa bị lời
khen làm say. Nếu chỉ
chăm vẻ ngoài, áo đẹp,
nhà cao, tiếng tăm lớn,
mà quên sửa tâm tính,
thì phúc cũng không có
chỗ nương. Có người giàu
vì mánh khóe, có người
nổi danh nhờ lời thêu
dệt, có nhà yên ngoài
mặt nhưng bên trong đầy
hơn thua. Tất cả giống
cây hoa rực mà rễ
đang âm thầm thối. Đến
khi gió lớn nổi lên,
phần mục bên dưới mới
hiện ra không thể che
đậy. Người biết giữ gốc
thì không vội khoe cành.
Mỗi ngày bớt một điều
tham, sửa một lời độc,
giữ một việc ngay, chăm
một tấm lòng sạch, ấy
là đang tưới nước cho
phúc đức đời sau. Vậy
nên, đừng chỉ mong hoa
nở trước mắt. Hãy giữ
gốc rễ sạch trong từng
việc nhỏ. Gốc sạch thì
cây chậm vẫn bền; tâm
sạch thì đời lặng vẫn
có phúc, gặp gió lớn
cũng không dễ ngã. Phúc
bền không mọc trên lớp
sơn ngoài cửa, mà mọc
từ phần rễ lặng thầm
trong lòng người.