Cổ nhân dạy, muốn cây
đời bền lâu thì phải
giữ gốc rễ sạch. Cành
lá có thể rậm rạp
một mùa, hoa trái có
thể làm người đời khen
ngợi, nhưng rễ mục rồi,
một cơn gió cũng đủ
làm cây đổ.
Ở làng Sơn Hạ có
người làm vườn tên Lễ.
Ông không giỏi nói lời
hay, chỉ nổi tiếng chăm
cây kỹ từ dưới gốc.
Ai mua giống của ông,
cây thường chậm lớn nhưng
ít bệnh.
Một năm, quan huyện muốn
có vườn đào nở sớm
để khoe khách quý. Người
trong làng đua nhau bón
thuốc mạnh cho cây ra
hoa nhanh. Hoa nở rực
rỡ, tiếng khen vang khắp
sân đình.
Lễ chỉ lặng lẽ xới
đất, nhặt rác mục, pha
phân nhẹ và tưới nước
vừa đủ. Có người cười
ông chậm chạp, bảo thời
thế cần hoa trước mắt,
ai còn nhìn xuống lớp
rễ tối dưới đất. Ông
không giận lời chê, vì
biết đất sâu không cần
khoe mình trước mặt hoa.
Ông đáp, hoa là mặt
cây đưa ra ngoài, rễ
là phần cây giấu trong
lòng đất. Người đời cũng
vậy, danh tiếng ở ngoài
dễ tô vẽ, nhưng gốc
tâm bên trong mà bẩn
thì khó giấu lâu.
Mùa xuân ấy, vườn đào
của người khác nở trước
thật. Khách đến khen, chủ
vườn được thưởng bạc. Còn
vườn của Lễ chỉ lác
đác vài nụ nhỏ, đứng
khiêm nhường dưới sương sớm.
Nhưng Lễ vẫn nhổ từng
cụm cỏ, như người giữ
nếp nhà bằng những việc
không ai vỗ tay.
Con trai ông buồn, hỏi
cha có phải mình thua
người ta không. Lễ nhặt
một nắm đất lên, nói,
thua một mùa hoa chưa
đáng sợ; đáng sợ là
thắng bằng cách làm đất
chết dưới chân mình.
Những cây từng bị ép
nở sớm bắt đầu vàng
lá, thân rỗng, sâu ăn
từ trong lõi. Hoa đẹp
ngày trước không cứu nổi
phần gốc đã bị nóng
thuốc làm hư. Cái đẹp
bị ép quá sớm thường
phải trả giá bằng sức
sống về sau.
Vườn của Lễ thì vẫn
xanh. Lá không quá bóng,
hoa không quá nhiều, nhưng
thân chắc, rễ bám sâu,
nước lũ đi qua rồi
cây vẫn đứng. Người làng
bắt đầu tìm ông hỏi
cách cứu vườn.
Lễ không trách ai. Ông
chỉ bảo, cây hư từ
rễ thì phải chữa từ
đất, đừng chỉ lau lá.
Nhà hư từ nếp sống
thì phải sửa từ lòng,
đừng chỉ trang trí cửa
ngoài. Lời ấy nghe như
chuyện cây, nhưng ai trong
làng cũng hiểu
là chuyện người.
Từ đó, con trai ông
hiểu rằng đời người cũng
có mùa bị lời khen
làm say. Nếu chỉ chăm
vẻ ngoài, áo đẹp, nhà
cao, tiếng tăm lớn, mà
quên sửa tâm tính, thì
phúc cũng không
có chỗ nương.
Có người giàu vì mánh
khóe, có người nổi danh
nhờ lời thêu dệt, có
nhà yên ngoài mặt nhưng
bên trong đầy hơn thua.
Tất cả giống cây hoa
rực mà rễ đang âm
thầm thối. Đến khi gió
lớn nổi lên, phần mục
bên dưới mới hiện ra
không thể che đậy.
Người biết giữ gốc thì
không vội khoe cành. Mỗi
ngày bớt một điều tham,
sửa một lời độc, giữ
một việc ngay, chăm một
tấm lòng sạch, ấy là
đang tưới nước cho phúc
đức đời sau.
Vậy nên, đừng chỉ mong
hoa nở trước mắt. Hãy
giữ gốc rễ sạch trong
từng việc nhỏ. Gốc sạch
thì cây chậm vẫn bền;
tâm sạch thì đời lặng
vẫn có phúc, gặp gió
lớn cũng không dễ ngã.
Phúc bền không mọc trên
lớp sơn ngoài cửa, mà
mọc từ phần rễ lặng
thầm trong lòng người.