Nghèo khó có thể làm
áo mỏng đi, bữa cơm
ít lại, nhưng không nên
làm nghĩa tình trong nhà
cạn xuống. Cha mẹ giữ
được nghĩa lúc thiếu thốn,
con cái lớn lên sẽ
không hổ với gốc nhà.
Gốc nhà không nằm ở
của cải, mà ở điều
người trong nhà không chịu
đánh mất. Có gia đình
nghèo sống cuối làng, mùa
giáp hạt chỉ còn chum
gạo nhỏ. Người cha từng
mượn thóc của hàng xóm
qua cơn đói, hứa đến
vụ mới sẽ trả đủ.
Lời hứa ấy nhỏ như
hạt thóc, nhưng nặng hơn
cả bao gạo. Đến ngày
thu hoạch, lúa nhà lại
mất mùa. Người mẹ lo
con đói, khuyên chồng xin
khất thêm. Người cha im
lặng rất lâu, vì một
bên là bữa cơm trước
mắt, một bên là chữ
nghĩa đã hứa. Cái im
lặng ấy là lúc lòng
người cân giữa đói nghèo
và danh dự. Đứa con
nghe được, hỏi: Nhà mình
nghèo, người ta có trách
không nếu mình chưa trả?
Người cha nhìn con, hiểu
rằng câu trả lời hôm
nay sẽ thành thước đo
trong lòng con sau này.
Trẻ nhỏ hỏi một câu,
người lớn phải trả lời
bằng cả đời sống. Đêm
ấy, hai vợ chồng đong
từng bát lúa. Họ giữ
lại phần vừa đủ ăn,
còn phần đã hứa thì
buộc vào bao. Người mẹ
thở dài, nhưng rồi cũng
gật đầu, vì nghèo không
nên lấy làm cớ quên
nghĩa. Trong ánh đèn, từng
hạt lúa như nhắc họ
về lời đã nói. Sáng
hôm sau, cả nhà mang
bao lúa sang trả. Người
hàng xóm thấy ít hơn
năm tốt, nhưng đủ như
lời hẹn, liền nắm tay
người cha. Không ai giàu
lên trong khoảnh khắc ấy,
nhưng lòng người sáng hơn.
Sự tin cậy ấy quý
hơn một vụ mùa đầy.
Đứa con đi sau, nhìn
lưng cha mẹ trong nắng
sớm. Nó thấy áo cha
vá vai, tay mẹ gầy,
nhưng bước chân hai người
thẳng. Cái nghèo bỗng không
còn đáng xấu hổ như
nó từng nghĩ. Niềm tự
hào lặng lẽ ấy theo
nó rất lâu. Từ đó,
trong nhà có nếp: thiếu
thì nói thật, nợ thì
nhớ trả, nhận ơn thì
tìm dịp đáp. Cha mẹ
không dạy con bằng lời
lớn, mà bằng cách không
để khó khăn bẻ cong
lòng mình. Cổ nhân dạy,
nhà nghèo giữ nghĩa như
đèn nhỏ giữ lửa trong
đêm. Ánh sáng ấy không
làm đường rộng hơn, nhưng
giúp người đi không lạc.
Con cái nhìn thấy ánh
đèn ấy sẽ biết giữ
mình. Ngày tháng qua, đứa
con lớn lên, có lần
được bạn rủ lấy phần
hơn trong cuộc chia lúa.
Nó nhớ bao lúa năm
xưa, nhớ cha mẹ đem
trả trong lúc thiếu, nên
lắc đầu. Người mẹ sau
này kể lại, hôm ấy
bà cũng sợ con đói,
nhưng càng sợ con lớn
lên coi lời hứa là
thứ bán được khi nghèo.
Một nhà có thể thiếu
gạo, nhưng đừng thiếu điều
để con kính. Người cha
bảo con, nghèo không làm
người ta thấp, chỉ có
bỏ nghĩa mới làm lưng
cong. Khi còn giữ được
lời đã hứa, mình còn
giữ được chỗ đứng trong
mắt người đời và trong
mắt con cháu. Gia đình
giữ nghĩa lúc khó sẽ
để lại cho con cái
một gia tài không thấy
bằng mắt. Gia tài ấy
là sự ngay thẳng, là
lòng biết ơn, là can
đảm không bán rẻ mình
khi đời thiếu thốn. Nghèo
mà biết giữ nghĩa, con
cái sẽ không hổ với
nhà. Bữa cơm có thể
ít hơn một phần, nhưng
phúc đức sẽ dày hơn
một lớp; nhà có nghĩa
thì đường đời của con
còn sáng.