Nghèo khó có thể làm
áo mỏng đi, bữa cơm
ít lại, nhưng không nên
làm nghĩa tình trong nhà
cạn xuống. Cha mẹ giữ
được nghĩa lúc thiếu thốn,
con cái lớn lên sẽ
không hổ với gốc nhà.
Gốc nhà không nằm ở
của cải, mà ở điều
người trong nhà không chịu
đánh mất.
Có gia đình nghèo sống
cuối làng, mùa giáp hạt
chỉ còn chum gạo nhỏ.
Người cha từng mượn thóc
của hàng xóm qua cơn
đói, hứa đến vụ mới
sẽ trả đủ. Lời hứa
ấy nhỏ như hạt thóc,
nhưng nặng hơn
cả bao gạo.
Đến ngày thu hoạch, lúa
nhà lại mất mùa. Người
mẹ lo con đói, khuyên
chồng xin khất thêm. Người
cha im lặng rất lâu,
vì một bên là bữa
cơm trước mắt, một bên
là chữ nghĩa đã hứa.
Cái im lặng ấy là
lúc lòng người cân giữa
đói nghèo và danh dự.
Đứa con nghe được, hỏi:
Nhà mình nghèo, người ta
có trách không nếu mình
chưa trả? Người cha nhìn
con, hiểu rằng câu trả
lời hôm nay sẽ thành
thước đo trong lòng con
sau này. Trẻ nhỏ hỏi
một câu, người lớn phải
trả lời bằng
cả đời sống.
Đêm ấy, hai vợ chồng
đong từng bát lúa. Họ
giữ lại phần vừa đủ
ăn, còn phần đã hứa
thì buộc vào bao. Người
mẹ thở dài, nhưng rồi
cũng gật đầu, vì nghèo
không nên lấy làm cớ
quên nghĩa. Trong ánh đèn,
từng hạt lúa như nhắc
họ về lời đã nói.
Sáng hôm sau, cả nhà
mang bao lúa sang trả.
Người hàng xóm thấy ít
hơn năm tốt, nhưng đủ
như lời hẹn, liền nắm
tay người cha. Không ai
giàu lên trong khoảnh khắc
ấy, nhưng lòng người sáng
hơn. Sự tin cậy ấy
quý hơn một
vụ mùa đầy.
Đứa con đi sau, nhìn
lưng cha mẹ trong nắng
sớm. Nó thấy áo cha
vá vai, tay mẹ gầy,
nhưng bước chân hai người
thẳng. Cái nghèo bỗng không
còn đáng xấu hổ như
nó từng nghĩ. Niềm tự
hào lặng lẽ ấy theo
nó rất lâu.
Từ đó, trong nhà có
nếp: thiếu thì nói thật,
nợ thì nhớ trả, nhận
ơn thì tìm dịp đáp.
Cha mẹ không dạy con
bằng lời lớn, mà bằng
cách không để khó khăn
bẻ cong lòng mình.
Cổ nhân dạy, nhà nghèo
giữ nghĩa như đèn nhỏ
giữ lửa trong đêm. Ánh
sáng ấy không làm đường
rộng hơn, nhưng giúp người
đi không lạc. Con cái
nhìn thấy ánh đèn ấy
sẽ biết giữ mình.
Ngày tháng qua, đứa con
lớn lên, có lần được
bạn rủ lấy phần hơn
trong cuộc chia lúa. Nó
nhớ bao lúa năm xưa,
nhớ cha mẹ đem trả
trong lúc thiếu,
nên lắc đầu.
Người mẹ sau này kể
lại, hôm ấy bà cũng
sợ con đói, nhưng càng
sợ con lớn lên coi
lời hứa là thứ bán
được khi nghèo. Một nhà
có thể thiếu gạo, nhưng
đừng thiếu điều
để con kính.
Người cha bảo con, nghèo
không làm người ta thấp,
chỉ có bỏ nghĩa mới
làm lưng cong. Khi còn
giữ được lời đã hứa,
mình còn giữ được chỗ
đứng trong mắt người đời
và trong mắt con cháu.
Gia đình giữ nghĩa lúc
khó sẽ để lại cho
con cái một gia tài
không thấy bằng mắt. Gia
tài ấy là sự ngay
thẳng, là lòng biết ơn,
là can đảm không bán
rẻ mình khi
đời thiếu thốn.
Nghèo mà biết giữ nghĩa,
con cái sẽ không hổ
với nhà. Bữa cơm có
thể ít hơn một phần,
nhưng phúc đức sẽ dày
hơn một lớp; nhà có
nghĩa thì đường đời của
con còn sáng.