Một người đi đường hẹp
mà lòng ngay, bước chân
tuy chậm nhưng không sợ
bóng mình. Cổ nhân nói,
đường đời rộng hay hẹp
trước hết nằm ở cái
tâm có thẳng hay không.
Người thẳng lòng đi trong
tối vẫn tự soi được
bước chân. Đó là phép
tu thân đầu tiên. Ở
một làng ven núi, có
anh tiều phu nghèo tên
Lâm. Nhà chỉ có mái
tranh, cơm thường độn khoai,
nhưng ai gửi đồ, nhờ
việc, anh đều giữ trọn
như giữ vật của mình.
Anh dạy con rằng nghèo
không được cong lòng. Một
hôm, trên đường gánh củi
về chợ, Lâm nhặt được
túi bạc rơi dưới gốc
đa. Trong túi còn kèm
mảnh giấy ghi tên chủ,
là người buôn lụa vừa
đi qua bến cũ. Anh
hiểu lấy thì dễ, trả
mới khó. Người hàng xóm
thấy vậy liền bảo, trời
cho thì cứ nhận, nghèo
lâu rồi cũng nên đổi
vận. Lâm chỉ lắc đầu,
của không do mồ hôi
mình làm ra thì cầm
vào tay cũng nặng. Con
trẻ nhìn cha, lòng càng
phải ngay. Anh bỏ buổi
chợ, lần theo dấu xe
xuống bến sông. Mưa chiều
làm đường đất trơn, gánh
củi ướt sũng, nhưng túi
bạc vẫn được buộc kín
trong vạt áo nâu. Đường
lầy thử chân, của rơi
thử đức. Người buôn lụa
tìm được của, mừng rơi
nước mắt, muốn chia một
nửa để tạ ơn. Lâm
cúi đầu từ chối, nói
chỉ xin ông nhớ rằng
trong làng nhỏ vẫn còn
người nghèo không bán lòng
ngay. Bạc có giá, khí
tiết không giá. Tiếng ấy
lan ra khắp chợ. Có
kẻ cười anh dại, có
người thầm kính phục. Riêng
Lâm vẫn sáng đi rừng,
tối về nhóm bếp, không
lấy lời khen làm áo
mặc. Danh như khói bếp,
việc thật mới còn. Ít
lâu sau, quan huyện cần
người coi kho lương cứu
đói. Bao nhiêu người khéo
miệng tự tiến cử, dân
làng lại đồng thanh nhắc
đến anh tiều phu từng
trả túi bạc dưới mưa.
Một việc nhỏ sáng hơn
trăm lời khoe. Lâm nhận
việc, ngày ngày cân thóc
trước sân đình. Hạt nào
của dân thì vào tay
dân, hạt nào của kho
thì ghi vào sổ, không
vì người thân mà bớt,
không vì kẻ mạnh mà
thêm. Tay cầm cân, lòng
càng phải nghiêm. Một viên
lại nhỏ đem lễ đến,
xin anh ghi thiếu mấy
bao lương. Lâm đặt lễ
xuống thềm, mời người ấy
mang về, rồi nói sổ
sách có thể xóa, nhưng
vết cong trong lòng thì
khó thẳng lại. Người nghe
đều lặng im. Việc đến
tai huyện đường, viên lại
bị phạt, còn kho lương
được yên. Dân nghèo qua
mùa giáp hạt, nhiều nhà
giữ được bữa cơm, nhiều
đứa trẻ không phải rời
quê đi xin ăn. Thiệt
trước mắt thành phúc về
sau. Bấy giờ người hàng
xóm năm xưa mới thở
dài. Nếu hôm ấy Lâm
giấu túi bạc, có lẽ
anh được vài bữa no,
nhưng mất con đường mà
dân làng mở cho bằng
lòng tin. Lòng tin góp
từ từng việc nhỏ. Cổ
nhân ví lòng ngay như
cây tre mọc giữa khe
đá. Gió ép thì tre
càng thẳng, đất hẹp thì
rễ càng sâu; người giữ
được gốc ấy, đi đâu
cũng có chỗ đứng. Tre
không nói nhiều mà vẫn
đứng thẳng. Vì vậy, đừng
than đường đời chật trước
khi tự hỏi lòng mình
có ngay hay chưa. Biết
giữ lòng ngay, đường hẹp
cũng thành rộng; đánh mất
lòng ngay, đường rộng cũng
hóa vực sâu. Tâm chính
thì trời đất nhường lối.
Giữ được hôm nay, mai
sau không thẹn.