Cổ nhân nói, nhà giàu
chưa chắc có phúc, nhà
nghèo chưa chắc thiếu nền.
Của cải để lại có
thể chia hết trong một
đời, nhưng nếp nhà để
lại sẽ âm thầm nâng
con cháu qua nhiều đời.
Có nếp thì đi xa
vẫn nhớ đường về. Ở
một thôn trồng dâu, ông
Khang có ba người con.
Ruộng không nhiều, bạc không
đầy hòm, nhưng trong nhà
có quy củ: sáng chào
người lớn, tối hỏi han
nhau, ăn cơm không nói
lời cay. Lễ nhỏ thành
gốc lớn. Người trong làng
từng cười ông quá nghiêm.
Họ bảo thời buổi khó
khăn, nên lo tích bạc
hơn là giữ mấy điều
lễ nhỏ. Ông chỉ đáp,
bạc mất còn kiếm lại,
nếp nhà mất thì con
cháu biết dựa vào đâu.
Ông trọng lòng người hơn
bạc. Khi ông già yếu,
ba người con bàn chuyện
chia ruộng. Người cả muốn
phần gần giếng, người út
muốn mảnh đất tốt, lời
qua tiếng lại bắt đầu
nóng như bếp rơm gặp
gió. Một lời tranh làm
ruộng tốt hóa lạnh. Ông
Khang không mắng. Ông lấy
chiếc chiếu cũ trải giữa
sân, bảo cả nhà ngồi
xuống ăn bữa cơm cuối
mùa như mọi ngày. Bát
cơm đặt ngay ngắn, đũa
đưa hai tay, không ai
được nói lời tổn thương.
Cả nhà nhớ mình cùng
một họ. Sau bữa cơm,
ông mở rương gỗ. Bên
trong không có vàng, chỉ
có cuốn sổ ghi từng
việc cha ông từng dạy:
gặp người già phải đỡ,
có lỗi phải nhận, anh
em chia phần phải nghĩ
đến người yếu hơn. Chữ
cũ như đèn nhỏ. Ông
nói, cha không sợ các
con nghèo, chỉ sợ các
con giàu mà quên lễ.
Ruộng đất chia rồi sẽ
đổi chủ, nhưng cách đối
đãi với nhau mới quyết
định mái nhà còn ấm
hay không. Lời ấy khiến
ai cũng lặng. Người con
cả nghe xong lặng đi.
Anh nhớ những năm mất
mùa, em út từng nhường
bát cháo cho mình. Người
út cũng cúi đầu, nhớ
anh cả đã bán áo
bông để mua thuốc cho
mẹ. Ký ức làm lòng
mềm xuống. Họ chia lại
ruộng, không theo phần hơn,
mà theo chỗ ai cần.
Mảnh gần giếng dành cho
nhà có con nhỏ, mảnh
tốt dành cho người đang
thiếu sức, còn phần xa
thì anh em cùng góp
công cày cấy. Người ngoài
nhìn cũng nể. Ít năm
sau, trong làng có nhà
giàu chia gia tài mà
kiện nhau đến bạc tóc.
Nhà ông Khang tuy không
phất lớn, nhưng ngày giỗ
luôn đủ mặt con cháu,
tiếng cười nhỏ mà ấm
như than hồng. Đó là
cái giàu không ghi sổ.
Một trận lũ cuốn qua
bãi dâu, nhiều nhà mất
sạch hòm thóc. Ba anh
em nhà Khang không đợi
ai gọi, tự mở kho,
nấu cháo, sửa cầu tre,
vì từ nhỏ đã học
rằng phúc nhà nằm ở
cách giúp người. Nếp cũ
gặp nguy hóa việc thiện.
Dân làng khi ấy mới
hiểu, nếp nhà không phải
mấy lời giáo huấn treo
trên vách. Nó là thói
quen cúi đầu trước người
già, là bàn tay biết
chia, là miệng biết im
khi giận. Từng bữa cơm
đều dạy người. Của cải
giống nước trong chum, dùng
mãi cũng vơi. Nếp nhà
giống mạch nước dưới đất,
không khoe đầy mà gặp
hạn lại cứu người. Con
cháu có nếp thì nghèo
vẫn đứng thẳng, giàu cũng
không kiêu. Mạch ấy nuôi
rễ bền hơn mưa. Vì
vậy, muốn để phúc cho
đời sau, đừng chỉ hỏi
còn bao nhiêu ruộng, bao
nhiêu bạc. Hãy hỏi trong
nhà còn lễ nghĩa, còn
thương nhường, còn biết hổ
thẹn hay không. Của cải
để lại không bằng nếp
nhà để lại. Giữ nếp
là giữ phúc.