Cổ nhân dạy, ơn nhỏ
nếu nhớ lâu sẽ thành
phúc lớn. Người biết trả
ơn không chỉ làm ấm
lòng người đã giúp mình,
mà còn tự giữ cho
tâm mình một ngọn đèn
không tắt. Đèn ấy soi
cả khi giàu sang. Ở
bến đò cuối chợ có
ông lão tên Từ, quanh
năm đưa khách qua sông.
Một mùa đông, ông cứu
cậu học trò nghèo khỏi
dòng nước xiết, còn cho
cậu bát cháo nóng và
chiếc áo cũ. Hơi ấm
ấy theo cậu rất lâu.
Cậu học trò tên Minh
cúi đầu hứa, ngày sau
nếu còn sống sẽ không
quên bến đò này. Ông
Từ chỉ cười, nói cứu
người là việc nên làm,
không ai đem mạng người
ra tính nợ. Lời hứa
cắm sâu như cọc bến.
Nhiều năm trôi qua, Minh
đỗ làm quan nhỏ ở
huyện xa. Áo mũ đổi
khác, người đến chúc mừng
đông, nhưng mỗi khi nhìn
mưa trên mái ngói, anh
vẫn nhớ bát cháo bên
bến lạnh năm xưa. Áo
mũ không che được ơn
xưa. Một hôm, có đơn
xin sửa cầu qua khúc
sông cũ. Nhiều người bảo
đường ấy ít quan lại
đi, chi tiền vào đó
chẳng có lợi. Minh im
lặng đọc tên người ký
đơn, thấy nét chữ run
run của ông Từ. Cầu
nhỏ giữ mạng nhiều người.
Anh không dùng quyền để
ban ơn lấy tiếng. Trước
hết, Minh tự về bến
cũ, cúi chào người lái
đò già như chào bậc
trưởng thượng. Ông Từ nhận
ra cậu học trò xưa,
mắt đục mà lòng sáng.
Cái cúi đầu làm bến
đò lặng đi. Minh nói,
năm ấy một bát cháo
giữ lại mạng con; hôm
nay con xin góp sức
để người qua sông khỏi
gặp nạn. Anh bỏ tiền
riêng mua gỗ trước, rồi
mới trình sổ xin dân
cùng góp công. Ơn xưa
chảy thành việc lành. Có
kẻ chê anh làm việc
nhỏ để báo nghĩa riêng.
Minh đáp, ơn riêng nếu
trả đúng cách sẽ thành
lợi chung; cây cầu không
chỉ dành cho một người
lái đò, mà dành cho
cả làng qua mùa nước.
Kẻ chê bai nghe vậy
cũng im. Cầu dựng xong,
trẻ con đi học không
còn lội bùn, người già
qua chợ không còn sợ
trượt. Ông Từ thôi chống
đò giữa mưa rét, mỗi
chiều ngồi bên cầu nhìn
nước chảy mà mỉm cười.
Cầu mới là lời cảm
tạ lặng thầm. Ngày khánh
thành, Minh không cho khắc
tên mình lên cột. Anh
chỉ đặt một chum nước
bên đầu cầu, để khách
qua đường uống mát, như
năm xưa có người từng
cho anh bát cháo. Nước
mát còn hơn danh khắc
đá. Về sau, khi Minh
gặp việc bị gièm pha,
chính dân vùng bến đò
kéo nhau làm chứng cho
lòng ngay của anh. Việc
trả ơn ngày cũ trở
thành bóng mát che anh
trong lúc nắng gắt. Phúc
quay lại đúng lúc khó.
Cổ nhân ví ơn nghĩa
như hạt giống rơi vào
đất tốt. Nếu quên, hạt
ấy khô đi; nếu nhớ
và chăm, nó mọc thành
cây, đến ngày mình mệt
lại có bóng để nương.
Bóng cây ấy bền hơn
lời hứa suông. Trả ơn
không nhất thiết bằng vàng
bạc. Có khi là một
lần trở lại thăm người
cũ, một việc tốt nối
tiếp việc tốt, một cách
sống khiến người từng giúp
mình không thấy uổng lòng.
Vậy là giữ sạch lòng
mình. Vì vậy, đừng để
ngày yên ổn làm mình
quên bàn tay từng kéo
khỏi nước sâu. Người biết
trả ơn, phúc theo như
bóng với hình; người bạc
nghĩa, đi giữa nắng cũng
thấy lòng mình lạnh. Nhớ
ơn là giữ ấm gốc