Cổ nhân nói, lời khen
như chén rượu ngọt, uống
ít thì ấm lòng, uống
nhiều thì say mất đường
về. Người biết lui khỏi
lời khen không phải sợ
danh, mà sợ tâm mình
quên mất chỗ đứng. Tỉnh
trước vị ngọt ấy là
giữ được mình. Ở làng
gốm ven sông, có người
thợ trẻ tên Hòa. Tay
anh nặn chum rất đều,
men nung lên sáng như
trăng non. Khách qua chợ
thường dừng lại khen, nói
anh rồi sẽ hơn cả
thầy mình. Tiếng khen như
gió, còn bàn tay mới
là gốc nghề. Ban đầu
Hòa chỉ cúi đầu cảm
tạ. Nhưng lời khen ngày
một nhiều, khiến anh bắt
đầu đứng lâu trước quầy,
thích nghe người ta nhắc
tên mình hơn là ngồi
bên lò học cách giữ
lửa. Lò gốm vì thế
dần thiếu bóng anh lúc
cần nhất. Một hôm, thầy
già giao anh nung mẻ
chum lớn cho nhà chùa.
Hòa tin tay nghề mình
đã đủ, bỏ qua việc
thử đất, lại tăng lửa
quá sớm để kịp đem
hàng ra chợ khoe với
người quen. Sự vội vàng
thường mặc áo tự tin
rất đẹp. Đêm ấy, trong
lò vang tiếng nứt nhỏ.
Sáng ra, hơn nửa mẻ
chum rạn men, có chiếc
vỡ thành mảnh. Hòa đứng
sững, lần đầu thấy lời
khen hôm qua không vá
nổi lỗi hôm nay. Anh
hiểu danh hão không làm
chum lành lại. Thầy già
không mắng. Ông chỉ nhặt
một mảnh gốm, đặt vào
tay Hòa và nói, đất
còn chịu được lửa, nhưng
lòng người không chịu nổi
kiêu. Chum vỡ vì lửa
gấp, người hỏng vì tâm
vội. Lời ấy nặng hơn
mọi tiếng quở trách. Hòa
xấu hổ, xin đền tiền.
Thầy bảo, tiền có thể
góp lại, nhưng thói quen
ham khen nếu không sửa
thì về sau sẽ làm
vỡ những việc lớn hơn
mẻ chum này. Một mảnh
gốm nhỏ thành bài học
lớn. Từ đó, mỗi khi
có người khen, Hòa chỉ
đáp: còn nhờ đất tốt,
lửa đều và công thầy
dạy. Anh quay lại việc
thử đất, canh lò, sửa
khuôn, không để tai mình
kéo chân khỏi việc chính.
Việc chính giữ người khỏi
trôi theo tiếng ồn. Vài
năm sau, gốm của Hòa
nổi tiếng khắp vùng. Có
thương nhân muốn treo riêng
tên anh trước cửa hàng,
hứa trả giá cao. Hòa
từ chối, chỉ xin ghi
tên làng gốm và người
thầy đã truyền nghề. Anh
sợ danh riêng làm mờ
ơn cũ. Người ta hỏi
vì sao không nhận danh
riêng. Hòa đáp, một chiếc
chum đứng được nhờ đất,
nước, lửa và tay người;
nếu chỉ khoe một bàn
tay, khác nào quên cả
lò nung sau lưng mình.
Nhớ được điều ấy, lòng
mới không nghiêng. Thầy già
nghe chuyện, mỉm cười. Ông
biết học trò đã hiểu,
danh tiếng nếu đặt đúng
chỗ thì nâng người lên,
đặt sai chỗ thì biến
thành đá buộc chân. Danh
đúng chỗ nhẹ như đèn,
sai chỗ nặng như đá.
Cổ nhân ví người ham
khen như cây non nghiêng
theo gió. Gió nhẹ tưởng
là nâng đỡ, nhưng nghiêng
lâu thì rễ lệch, đến
khi bão đến mới biết
mình không còn đứng thẳng.
Rễ lệch thì cây đẹp
cũng khó qua mùa gió.
Lời khen không xấu; điều
đáng sợ là đem lời
khen làm gương soi mỗi
ngày. Người có đức nhận
khen để sửa mình, không
nhận khen để quên người,
quên nguồn cội, quên công
phu âm thầm. Biết nhận
khen cũng là một phép
tu thân. Vì vậy, khi
được tung hô, hãy lùi
một bước mà nhìn lại
việc mình còn thiếu. Biết
lui khỏi lời khen, giữ
được mình khỏi mê; giữ
được lòng tỉnh, phúc mới
ở lại lâu bền. Lùi
được một bước, tâm mới
còn sáng.