Cổ nhân dạy, đừng mượn
bóng người khác mà quên
thắp đèn mình. Ánh sáng
đi nhờ có thể giúp
ta qua một khúc đường
tối, nhưng nếu cả đời
chỉ đứng sau lưng người
khác, bàn tay sẽ quên
cách giữ lửa cho chính
mình. Ở một làng làm
đèn giấy có chàng trai
tên Mẫn. Cha mất sớm,
Mẫn khéo tay nhưng hay
tự ti. Anh thường đem
mẫu đèn của người thợ
nổi tiếng trong vùng ra
bắt chước, rồi tự an
ủi rằng đi theo bóng
lớn thì ít sai hơn.
Mỗi lần có ý mới
lóe lên, anh lại dập
tắt vì sợ người khác
chê non nớt. Người thợ
ấy là ông Lư, nổi
danh vì đèn hoa sen
sáng mềm như trăng. Mỗi
mùa hội, khách đều tìm
đèn của ông trước. Mẫn
xin làm phụ, ngày ngày
cắt giấy, vót nan, học
từng đường hồ dán mà
không dám nghĩ mình có
một ngọn đèn riêng. Ông
Lư thấy vậy liền bảo,
học người giỏi là đúng,
nhưng chỉ học để mở
mắt, không phải để khóa
tay. Nếu con chỉ chép
hình ta, thì dù bán
được đèn, tên con vẫn
ở trong bóng người khác.
Ông còn nói, bóng cây
lớn che mát buổi trưa,
nhưng hạt giống nằm mãi
dưới bóng ấy thì khó
thành thân cây. Mẫn nghe
mà chưa tin. Anh nghĩ
khách cần đẹp, đâu cần
biết ai nghĩ ra. Đêm
trước hội lớn, anh làm
mấy chục chiếc đèn giống
hệt đèn của ông Lư,
chỉ đổi màu giấy. Nhìn
chúng treo đầy sân, anh
mừng vì tưởng mình đã
nắm được con đường ngắn.
Ngày hội đến, khách đi
qua khen đèn giống đèn
ông Lư, rồi lại quay
sang mua đèn thật của
ông Lư. Có người cười
nhẹ, nói bản sao dù
khéo cũng chỉ nhắc người
ta nhớ bản chính. Mẫn
đứng giữa chợ, mặt nóng
như cầm than. Chiều xuống,
mưa bất ngờ làm nhiều
đèn ngoài chợ rách giấy.
Mẫn ôm số đèn ế
về nhà, lòng đầy oán.
Anh trách mình nghèo, trách
khách không công bằng, trách
cả lời dạy của ông
Lư quá xa xôi. Đêm
ấy, em gái Mẫn bị
sốt. Trong nhà chỉ còn
chiếc đèn rách và một
ít giấy vụn. Mẫn muốn
đốt đèn soi thuốc, nhưng
những chiếc đèn bắt chước
kia gãy khung vì không
hợp với loại giấy mỏng
anh dùng. Lúc cần nhất,
cái bóng đi mượn không
che được nhà mình. Đêm
đó, Mẫn thức tới gần
sáng. Anh không còn chép
theo đèn của ông Lư,
mà nhìn căn nhà nhỏ,
nhìn em gái sợ tối,
nhìn gió lùa qua vách
tre. Anh làm một chiếc
đèn thấp, khung chắc, ánh
sáng tụ lại gần bàn
thuốc. Chiếc đèn không lộng
lẫy, nhưng soi rõ từng
thang thuốc. Em gái ngủ
yên. Mẫn bỗng hiểu, đèn
của mình không cần thắng
đèn người khác; nó cần
giải quyết bóng tối thật
trong đời mình. Khi lòng
biết vì sao phải sáng,
bàn tay sẽ tìm được
cách giữ lửa riêng. Mùa
hội sau, Mẫn đem loại
đèn thấp ấy ra chợ.
Ban đầu ít người chú
ý, nhưng các bà mẹ,
thầy thuốc, người đọc sách
đêm đều dừng lại. Họ
bảo chiếc đèn này không
phô trương, nhưng dùng được
khi gió lạnh và bàn
nhỏ. Ông Lư đến xem,
mỉm cười nói, hôm nay
ta không còn thấy bóng
ta trong đèn của con
nữa. Mẫn cúi đầu, hiểu
rằng kính người giỏi không
phải là biến mình thành
chiếc bóng. Người biết thắp
đèn mình, dù ánh sáng
nhỏ, cũng có đường riêng
để đi.