Cổ nhân dạy, giữ một
đường ranh nhỏ, tránh được
một đời phiền lụy. Nước
lũ không phá đê chỉ
trong một khắc; nó bắt
đầu từ khe nứt rất
mảnh, từ nơi người giữ
đê tự nhủ rằng chút
này không đáng bận lòng.
Ở ven sông có người
coi kho tên Đàm. Ông
giữ thóc công cho cả
làng, tính hiền, chữ nghĩa
không nhiều nhưng nổi tiếng
cẩn thận. Trên cửa kho,
ông tự kẻ một vạch
than, nhắc mình rằng của
chung dừng ở đây, tay
riêng dừng ở đây. Ông
tin người canh kho trước
hết phải canh lòng mình,
vì ổ khóa bên ngoài
không khóa được ý nghĩ
bên trong. Mùa đầu, con
trai ông cưới vợ, nhà
thiếu mấy đấu gạo đãi
khách. Người thân khuyên ông
mượn tạm kho làng, mai
trả. Đàm nhìn chìa khóa
trong tay, lòng dao động,
vì chỉ một lần nhỏ
mà giữ được thể diện
cho nhà. Đêm ấy, ông
mở cửa kho rồi lại
khép vào. Ông hiểu, cái
đáng sợ không phải mấy
đấu gạo, mà là lần
đầu tự cho mình quyền
bước qua vạch đã kẻ.
Một bước qua rồi, lần
sau chân sẽ nhẹ hơn.
Ông đứng rất lâu trước
mùi thóc mới, nghe tiếng
con trẻ ngoài sân, rồi
tự nhắc nghèo sạch vẫn
dễ ngủ hơn no mà
mắc nợ lòng. Sáng hôm
sau, ông bán chiếc áo
lụa cũ của vợ để
mua gạo. Có người chê
ông cứng nhắc, giữ kho
mà để nhà mình thiếu.
Đàm chỉ đáp, người giữ
của chung nếu thương nhà
bằng cách lấn một chút,
sau này sẽ hại cả
nhà bằng tiếng xấu. Vài
năm sau, quan huyện đổi
người thu thuế. Viên lại
mới thấy Đàm nghèo liền
ngỏ ý, nếu ông ghi
bớt vài bao thóc hỏng,
phần dư chia nhau. Lời
ấy mềm như mật, lại
được nói trong lúc nhà
Đàm đang cần tiền chữa
bệnh cho mẹ. Đàm đặt
sổ xuống, chỉ vào vạch
than trên cửa. Ông nói,
vạch này không phải để
người ngoài nhìn, mà để
lòng tôi biết chỗ dừng.
Nếu hôm nay vì bệnh
mẹ mà lấn của làng,
ngày mai con tôi sẽ
học cách lấy danh hiếu
để che lòng tham. Viên
lại tức giận, tìm cách
bắt lỗi ông. Hắn cân
từng bao, soi từng mái
kho, mong thấy một hạt
thóc thiếu. Nhưng sổ sách
của Đàm sạch như sân
vừa quét, vì ông đã
giữ từ những việc nhỏ
nhất, không đợi đến khi
bão nổi mới vá mái.
Người trong làng lúc ấy
mới hiểu sự kỹ tính
hằng ngày không phải tật
nhỏ, mà là hàng rào
âm thầm chặn họa lớn.
Mùa lũ năm ấy, kho
làng trở thành nơi cứu
đói. Dân mở cửa kho,
thấy thóc còn đủ, bao
nào cũng khô. Những nhà
từng cười Đàm cứng nhắc
nay cúi đầu nhận gạo,
hiểu rằng một đường ranh
nhỏ đã giữ lại đường
sống lớn. Con trai Đàm
nhìn cha, xấu hổ vì
ngày cưới từng muốn mượn
tạm. Đàm bảo, nghèo một
bữa có thể qua, nhưng
quen lấn ranh thì giàu
cũng không yên. Người biết
dừng trước điều nhỏ, mới
có thể đứng vững trước
điều lớn. Về sau, vạch
than trên cửa kho phai
dần, nhưng dân làng vẫn
nhắc câu chuyện ấy cho
con cháu. Họ nói, phép
nước cần quan giữ, phép
nhà cần người tự giữ.
Không ai theo ta cả
đời, chỉ có lằn ranh
trong lòng theo ta đến
cuối đường. Đời người cũng
vậy. Một lời nói quá,
một đồng tiền lẫn, một
lần mở cửa sai lúc,
đều có thể thành khe
nứt. Giữ được ranh nhỏ
không làm ta thiệt; nó
giữ danh, giữ phúc, và
giữ cho lòng không bị
nước đục cuốn đi.