Cổ nhân dạy, biết chẻ
một câu cay, giữ được
một mùa ngọt. Lời nói
giống trái non trên cành,
hái vội thì chát cả
miệng, đợi đúng nắng mưa
lại thành vị lành nuôi
người. Một câu bớt sắc
có thể cứu cả tình
thân khỏi rạn nứt. Ở
một làng trồng mía có
ông Nghiêm nổi tiếng thẳng
tính. Ông làm ruộng giỏi,
thương con cháu, nhưng miệng
cứng như dao chẻ tre.
Ai làm sai, ông mắng
ngay, vì tin rằng nói
nặng mới khiến người ta
nhớ lâu. Vì thế trong
nhà, người dưới thương ông
nhưng vẫn giữ khoảng cách,
như đi gần bờ rào
có gai. Nàng Hạnh mới
về nhà chồng, vụng về
chuyện bếp núc. Một sáng,
nàng nấu hỏng nồi mật
mía. Khói bốc khét, mật
vón cục. Ông Nghiêm vừa
bước vào đã muốn buông
câu rằng người vụng thì
làm hỏng cả mùa. Đúng
lúc ấy, ông thấy cháu
nội đứng nép sau cột,
mắt sợ hãi. Đứa bé
không nhìn nồi mật, mà
nhìn miệng ông. Ông chợt
nhớ ngày nhỏ mình từng
bị cha mắng trước sân,
một câu cay theo ông
suốt mấy chục năm. Điều
đó khiến bàn tay ông
khựng lại, như có ai
giữ lưỡi dao trước khi
chạm vào dây mềm. Ông
nuốt lời xuống. Câu mắng
sắc như dao được ông
chẻ làm đôi, bỏ phần
làm đau, giữ phần chỉ
đường. Ông nói, nồi này
hỏng rồi, nhưng tay con
còn học được; lần sau
để lửa nhỏ hơn, mật
sẽ trong. Hạnh cúi đầu,
nước mắt rơi không phải
vì tủi, mà vì được
giữ lại thể diện. Nàng
lau bếp, hỏi lại từng
bước. Ông Nghiêm đứng bên,
lần đầu thấy dạy người
bằng lời vừa đủ không
làm mình yếu đi, mà
làm người nghe có chỗ
đứng. Một lời được giữ
lại đúng lúc đôi khi
còn quý hơn nhiều lời
xin lỗi nói ra sau
tổn thương. Mấy ngày sau,
hàng xóm đến mua mật.
Hạnh tự nấu mẻ mới,
màu vàng óng, thơm dịu.
Ông Nghiêm nếm một giọt,
lòng vui nhưng vẫn quen
giấu. Ông chỉ khẽ gật
đầu, rồi bảo, lần này
lửa biết nghe tay người.
Từ hôm ấy, không khí
trong nhà khác dần. Con
cháu bớt sợ khi làm
sai, dám hỏi trước khi
hỏng lớn. Ông Nghiêm nhận
ra, lời cay có thể
làm người ta im miệng,
nhưng lời đúng mực mới
mở được tai và mở
được lòng. Trong bếp, tiếng
chày giã, tiếng nước sôi
và tiếng người hỏi nhau
nhỏ nhẹ bỗng trở nên
dễ nghe hơn. Một vụ
sau, cháu nội làm gãy
mấy hom mía giống. Đứa
bé run run chờ mắng.
Ông Nghiêm nhìn bàn tay
nhỏ đầy bùn, rồi nhớ
nồi mật ngày trước. Ông
bảo, cây gãy thì trồng
lại, lòng trẻ gãy mới
khó nối. Ông cùng cháu
cắm lại từng hom mía,
chỉ cách đặt mắt mầm
hướng lên. Đứa bé làm
chậm nhưng không còn sợ.
Chiều ấy, ông hiểu rằng
người lớn giữ được một
câu cay, trẻ nhỏ sẽ
giữ được can đảm để
học điều đúng. Ông cũng
học cách nhìn lỗi như
hạt giống đặt lệch, chỉ
cần xoay lại trước khi
phủ đất. Đến mùa thu
hoạch, ruộng mía nhà ông
ngọt hơn mọi năm. Không
phải chỉ vì đất tốt,
mà vì trong nhà bớt
tiếng quát, thêm tiếng chỉ
bảo. Hạnh kính ông hơn,
con cháu gần ông hơn,
bữa cơm cũng ấm hơn.
Ông Nghiêm về sau thường
dặn, lời thẳng không nhất
thiết phải sắc. Muốn sửa
người, trước hết đừng làm
người mất mặt. Biết chẻ
một câu cay, bỏ gai
giữ ý, thì phúc trong
nhà không bị lời nóng
làm đắng cả mùa.