Cổ nhân dạy, đừng để
một chiếc ghế cao làm
lưng còng xuống. Chỗ ngồi
có thể nâng thân người
lên, nhưng nếu lòng vì
đó mà cúi trước danh
lợi, thì càng ngồi cao
càng khó đứng thẳng trước
trời đất. Ngày xưa có
nho sinh tên Viễn, học
rộng, chữ đẹp, sống nghèo
bên mẹ già. Nhiều năm
ông dạy trẻ trong làng,
nhận thóc ít mà vẫn
vui. Ông thường nói, người
học đạo trước hết phải
giữ lưng thẳng, rồi mới
giữ được nét chữ ngay.
Một năm, huyện thiếu thư
lại, quan trên mời Viễn
ra làm việc. Cả làng
mừng, mẹ ông cũng vui
vì từ nay nhà có
gạo đều. Chiếc ghế trong
công đường không lớn lắm,
nhưng với người nghèo, nó
sáng như một bậc thềm
đổi đời. Ngày đầu nhận
chức, Viễn ngồi rất ngay.
Dân đến trình đơn, ông
đọc kỹ từng chữ. Nhưng
vài tháng sau, người giàu
bắt đầu đem quà đến
trước, người quen gửi lời
nhờ vả. Ghế vẫn là
ghế cũ, chỉ có lòng
người quanh nó bắt đầu
nghiêng. Viễn ban đầu còn
từ chối khéo, nhưng tiếng
khen của người đời đôi
khi cũng giống lớp bụi
mỏng phủ lên gương. Một
phú hộ xin sửa lại
sổ ruộng, lấn mất bờ
của nhà góa phụ. Hắn
đặt hộp trà quý lên
bàn, nói chỉ nhờ ông
thêm vài nét mực. Viễn
nhìn hộp trà, nghĩ đến
mẹ già ho lâu chưa
có thuốc tốt. Bàn tay
ông cầm bút run nhẹ.
Nếu viết theo lời phú
hộ, chẳng ai biết ngay.
Một nét mực nhỏ đổi
lấy thuốc cho mẹ, nghe
cũng có tình. Nhưng ông
chợt thấy bóng mình cúi
xuống trên trang giấy, thấp
hơn cả người dân đang
đứng ngoài sân. Ông biết
một khi lưng đã quen
cúi vì lợi, mai sau
muốn thẳng lại sẽ đau
hơn nhiều. Viễn đặt bút
xuống, đẩy hộp trà trả
lại. Ông nói, ghế này
cho tôi chỗ ngồi để
xét việc, không cho tôi
quyền bẻ cong bờ ruộng
của người yếu. Nếu mẹ
tôi uống thuốc từ nét
mực sai, bệnh trong lòng
tôi sẽ nặng hơn bệnh
trong thân bà. Phú hộ
giận, tìm cách nói xấu
ông. Có người bảo Viễn
không biết thời thế, có
ghế mà không biết dùng.
Ông chỉ cười buồn, về
nhà vẫn ăn cháo loãng
với mẹ, nhưng đêm ấy
ngủ yên vì lưng không
phải cúi trước chính mình.
Bát cháo ấy nhạt, nhưng
mẹ ông nhìn con rồi
nói, nghèo mà ngủ yên
vẫn hơn đủ đầy mà
chập chờn. Vài tháng sau,
mưa lớn làm vỡ bờ
ruộng cũ. Nếu sổ bị
sửa, nhà góa phụ đã
mất đường dẫn nước. Nhờ
giấy tờ còn đúng, làng
kịp chia lại dòng mương,
cứu được cả một vụ
lúa. Dân làng lúc ấy
mới hiểu nét mực ngay
đã giữ bao nhiêu bát
cơm. Quan huyện nghe chuyện,
khen Viễn thanh liêm. Nhưng
Viễn không tự mãn. Ông
biết chiếc ghế cao nhất
cũng chỉ là vật mượn
tạm, hôm nay còn, mai
có thể mất. Cái theo
người về nhà mỗi tối
là dáng lưng có còn
thẳng hay không. Về sau,
học trò hỏi ông làm
quan khó nhất ở điều
gì. Viễn đáp, khó nhất
không phải xử án lớn,
mà là giữ mình trước
món quà nhỏ. Vì lòng
người thường không gãy bởi
tảng đá, mà cong dần
vì những hạt cát mềm.
Đời người ai cũng có
lúc được ngồi lên một
chiếc ghế cao hơn hôm
qua. Hãy nhớ, ghế chỉ
đáng quý khi giúp ta
phụng sự việc đúng. Đừng
để nó khiến lưng còng
xuống, bởi mất chức còn
đứng lại được, mất khí
tiết thì khó ngẩng đầu.