Cổ nhân dạy, đừng để
một lần tiện tay làm
lệch cân nhân nghĩa. Cái
sai lớn nhiều khi không
bắt đầu bằng lòng ác,
mà bắt đầu từ một
lần tự nhủ rằng việc
này nhỏ thôi, chẳng ai
để ý. Ở chợ huyện
có người bán gạo tên
Hoan. Ông nổi tiếng cân
đúng, không bớt một hạt
của khách nghèo. Trên quầy
gạo, cha ông để lại
chiếc cân đồng cũ, dặn
rằng giữ cân chính là
giữ mặt mũi của nhà.
Vì thế người trong chợ
có thể mặc cả giá,
nhưng hiếm ai mặc cả
lòng tin. Một mùa mưa,
gạo khan hiếm, giá lên
từng ngày. Vợ Hoan bệnh,
con nhỏ cần thuốc. Người
buôn bên cạnh bảo ông
chỉnh quả cân nhẹ đi
một chút, mỗi đấu bớt
vài hạt, khách không biết
mà nhà có thêm tiền
thuốc. Lời khuyên ấy không
dữ dằn, chỉ mềm như
mưa bụi, nhưng lại thấm
rất nhanh vào lúc lòng
người yếu. Hoan ban đầu
lắc đầu. Nhưng đêm ấy
nhìn vợ ho, nhìn hũ
tiền cạn, ông thấy lời
kia cứ lởn vởn. Sáng
hôm sau, khi chợ đông,
ông tiện tay đặt quả
cân lệch đi một chút.
Cân chỉ nghiêng như hơi
thở. Khách đầu tiên là
bà góa mua gạo cho
hai đứa cháu. Bà trả
tiền đủ, cúi đầu cảm
ơn. Hoan đưa gạo, tay
bỗng nặng. Mấy hạt gạo
bớt đi không làm bao
nhẹ rõ, nhưng làm lòng
ông như có sạn. Ông
nhận ra người nghèo thường
không thiếu nhiều, chỉ thiếu
đúng phần bị người khác
tiện tay lấy mất. Ngày
hôm ấy, ông kiếm thêm
được ít tiền thuốc. Vợ
uống thuốc đỡ ho. Nhưng
tối đến, con trai hỏi
vì sao cha không cho
nó chơi với quả cân
nữa. Hoan giật mình, hiểu
rằng điều lệch nhỏ trên
quầy đã bắt đầu bước
vào mắt trẻ. Tiền thuốc
vào nhà, còn sự hổ
thẹn cũng theo vào, ngồi
lặng lẽ bên mâm cơm
tối. Hôm sau, bà góa
quay lại, không trách móc,
chỉ nói gạo hôm qua
nấu nhanh hết quá. Câu
nói ấy như kim châm.
Hoan nhìn đôi tay gầy
của bà, rồi nhìn quả
cân lệch, thấy mình đã
lấy thuốc cho nhà bằng
bữa cơm mỏng của người
khác. Ông đóng quầy sớm,
đem cân ra lau sạch,
đặt lại đúng vạch cũ.
Vợ biết chuyện, không mắng,
chỉ bảo, bệnh của thiếp
có thể chậm khỏi, nhưng
nếu cân nhà mình lệch
thì con cái sau này
lấy gì làm thước đo.
Câu nói của vợ khiến
Hoan hiểu, đôi khi người
nhà cần gương ngay hơn
cần thuốc quý. Hoan mang
gạo bù đến nhà bà
góa. Ông nói thật, xin
nhận lỗi. Bà im lặng
rất lâu rồi nhận, không
vì vài hạt gạo, mà
vì ông còn biết quay
lại trước khi đường sai
thành lối quen. Từ đó,
Hoan treo bên cân một
miếng gỗ nhỏ: tiện tay
một lần, hổ thẹn nhiều
năm. Khách đọc thấy, có
người hỏi chuyện. Ông không
giấu, lấy lỗi mình dạy
con và nhắc người khác
giữ tay trước lợi nhỏ.
Mỗi lần nhìn miếng gỗ
ấy, tay ông lại chậm
hơn trước khi xúc gạo.
Nhiều năm sau, con trai
Hoan kế nghiệp. Chợ đổi
người, giá gạo đổi mùa,
nhưng chiếc cân vẫn ngay.
Người nghèo thường tìm đến
quầy ấy trước, vì biết
ở đó mỗi hạt gạo
không bị lòng tham làm
nhẹ đi. Đời người cũng
có nhiều lần tiện tay:
bớt một phần, lấn một
chút, nói lệch một câu.
Nếu không dừng sớm, chiếc
cân trong lòng sẽ quen
nghiêng. Giữ cân ngay là
giữ nhân nghĩa còn chỗ
đứng trong nhà. Cân lệch
ngoài chợ còn sửa được,
cân lệch trong lòng sửa
càng để lâu càng khó.