Cổ nhân dạy, đừng để
một lời chê làm tắt
ngọn đèn nhỏ. Đèn mới
thắp thường yếu, chỉ cần
một cơn gió lạnh cũng
run rẩy. Lòng người mới
học điều hay cũng vậy,
cần được che gió trước
khi đủ sáng. Ở một
làng ven núi có cậu
bé tên Đạt, thích khắc
gỗ. Cha mất sớm, Đạt
theo mẹ bán củi, ban
đêm nhặt mẩu gỗ vụn
tập khắc chim, cá và
hoa dại. Những hình đầu
tiên còn thô, nhưng mắt
cậu sáng mỗi khi cầm
dao nhỏ. Với cậu, mỗi
nét dao vụng về cũng
giống một chữ mới học,
sai nhưng có đường để
sửa. Một hôm, Đạt đem
con chim gỗ tặng ông
đồ trong làng. Vài đứa
trẻ nhìn thấy liền cười,
nói chim gì mà cánh
như lá rách. Đạt đỏ
mặt, giấu con chim vào
áo, từ đó không muốn
đụng đến dao khắc nữa.
Cậu thấy tiếng cười ấy
không lớn, nhưng đủ lạnh
để làm tay mình không
còn muốn thử. Ông đồ
thấy vậy, không mắng bọn
trẻ ngay. Ông gọi Đạt
vào, đặt con chim gỗ
dưới ánh đèn và nói,
cánh nó chưa đẹp, nhưng
trong mẩu gỗ này đã
có ý muốn bay. Người
mới học sợ nhất không
phải vụng, mà là bị
dập tắt trước khi kịp
sửa. Đạt im lặng. Ông
đồ đưa cho cậu một
mẩu gỗ mềm hơn, chỉ
cách nhìn thớ gỗ và
giữ tay chậm lại. Ông
nói, lời chê nếu biết
dùng thì thành đá mài,
nếu ôm vào lòng thì
thành đá buộc chân. Đêm
đó, Đạt lại thắp đèn.
Mẹ cậu ngồi vá áo,
không biết khắc gỗ hay
dở, chỉ lấy tay che
gió cho ngọn đèn khỏi
tắt. Cử chỉ ấy khiến
Đạt hiểu, đôi khi một
bàn tay che gió quý
hơn trăm lời khen. Nhiều
ngày sau, con chim thứ
hai ra đời. Cánh vẫn
chưa đều, nhưng đã có
dáng bay hơn trước. Đạt
đem đến cho ông đồ.
Ông không khen quá lời,
chỉ chỉ ra chỗ cần
sửa và giữ lại chỗ
đã tiến bộ. Sự tiến
bộ nhỏ ấy làm cậu
vui hơn mọi lời khen
rỗng. Mấy đứa trẻ từng
chê lại đứng xem. Ông
đồ bảo chúng, miệng người
giống gió; thổi đúng thì
giúp lửa sáng, thổi bừa
thì làm tắt đèn. Từ
đó, chúng không dám cười
ẩu nữa, có đứa còn
xin Đạt dạy khắc chiếc
lá nhỏ. Năm tháng qua,
Đạt thành thợ khắc giỏi.
Nhưng điều ông nhớ nhất
không phải con chim đầu
tiên, mà là đêm mẹ
che gió và lời ông
đồ giữ lửa. Mỗi khi
gặp trẻ vụng về, ông
đều nhìn thấy mình ngày
trước. Ông giữ con chim
gỗ cũ trong hộp, không
phải để khoe, mà để
nhớ mình từng suýt bỏ
cuộc. Một cậu học trò
sau này làm hỏng tấm
gỗ quý, run rẩy chờ
bị quở. Đạt đặt tay
lên vai cậu, nói, gỗ
hỏng còn kiếm được, lòng
ham học tắt rồi khó
nhóm lại. Rồi ông cùng
trò sửa từ mảnh nhỏ
nhất. Những món đồ gỗ
của Đạt về sau nổi
tiếng vì có hồn. Người
ta khen tay nghề, nhưng
ông chỉ cười, nói nghề
nào cũng bắt đầu bằng
một ngọn đèn nhỏ được
ai đó che gió. Không
có lòng nâng đỡ, tài
khéo cũng khó lớn. Bởi
vậy trong xưởng của ông,
người học việc được phép
sai, nhưng không được phép
cười cái sai của nhau.
Đời người gặp người mới
học, mới sửa, mới đứng
dậy, xin đừng vội buông
lời làm họ tắt lửa.
Một lời góp ý có
thể thẳng mà vẫn ấm.
Giữ được ngọn đèn nhỏ
của người khác, cũng là
giữ phúc sáng trong lòng
mình. Lời nói có đức
không làm người yếu đi;
nó giúp điều lành có
thêm thời gian lớn lên.