Cổ nhân dạy, đừng để
một lần quên ơn làm
cạn dòng phúc cũ. Nước
nguồn chảy mãi là nhờ
người biết nhớ nơi bắt
đầu; lòng người cạn nhanh
nhất khi tưởng mọi điều
mình có đều do một
mình tạo nên. Ở huyện
Sơn Nam có người học
trò nghèo tên Kha. Thuở
nhỏ, cha mất sớm, mẹ
bệnh quanh năm. Mỗi lần
đi học xa, Kha đều
ghé quán cháo của bà
Từ, một góa phụ già
hay cho cậu bát cháo
nóng không lấy tiền. Quán
chỉ có mái tranh thấp,
nhưng với Kha khi ấy
lại giống một mái nhà
thứ hai. Bà Từ nói,
bụng đói thì chữ nghĩa
cũng run. Kha nghe vậy
chỉ biết cúi đầu cảm
tạ. Nhiều năm liền, bát
cháo của bà giữ cho
cậu qua mùa lạnh, qua
những ngày thi trượt, qua
cả lúc muốn bỏ bút
về quê. Về sau Kha
đỗ đạt, được bổ làm
quan nhỏ. Áo mới, xe
mới, người chào hỏi đông
dần. Khi đoàn xe đi
qua quán cũ, bà Từ
mừng rỡ gọi tên cậu.
Kha thấy quan khách đi
cùng, sợ bị nhắc chuyện
nghèo xưa nên chỉ gật
đầu qua loa. Bà Từ
đứng lặng bên nồi cháo,
nụ cười tắt dần. Một
người tùy tùng hỏi có
cần dừng không, Kha nói
nhỏ, chỉ là người quen
cũ. Câu ấy nhẹ như
hơi thở, nhưng trong lòng
bà lão nặng như nắp
chum đóng xuống. Người bị
quên thường không đau vì
thiếu tiền, mà đau vì
lòng tốt của mình bị
xem như chuyện nhỏ. Tối
đó, Kha dự tiệc trong
dinh, món ngon đầy bàn
nhưng ăn không thấy ấm.
Mùi cháo gừng ngày xưa
bỗng hiện lên rất rõ.
Ông nhớ bàn tay run
run của bà Từ, nhớ
những lần mình hứa sau
này sẽ không quên. Ít
tháng sau, huyện gặp nạn
đói. Kha muốn mở kho
cứu dân nhưng dân nghèo
không tin, vì họ nghe
chuyện ông từng lướt qua
ân nhân cũ. Lời quên
ơn lan nhanh hơn chiếu
lệnh, khiến việc tốt cũng
khó vào lòng người. Khi
lòng tin đã nứt, lời
hay cũng khó đứng vững.
Kha hiểu danh dự không
mất vì nghèo, mà mất
vì quên người từng nâng
mình lúc thấp. Ông bỏ
xe, đi bộ đến quán
cháo, quỳ trước bà Từ.
Ông nói, bát cháo xưa
nuôi con thành người, con
đã sai khi sợ người
khác biết mình từng đói.
Bà Từ không trách lâu.
Bà đỡ Kha dậy và
bảo, người nhớ ơn muộn
vẫn hơn người không bao
giờ quay lại. Nhưng con
phải trả ơn bằng việc
cứu người đang đói, chứ
không chỉ bằng một lời
xin lỗi cho nhẹ lòng.
Kha nghe lời, mở kho
thóc công khai, mời bà
Từ nấu cháo phát cho
dân trước cổng huyện. Thấy
bà lão đứng cạnh, dân
nghèo mới tin lòng quan
đã thật sự đổi. Những
bát cháo nóng nối lại
dòng phúc bị cạn. Mỗi
bát cháo trao đi như
một lời chuộc lỗi lặng
thầm, nóng hơn mọi bài
diễn văn. Từ đó, mỗi
năm Kha đều về quán
cũ trước ngày giỗ cha,
tự tay nhóm bếp giúp
bà Từ. Ông dạy con
cháu rằng người cho ta
lúc dư không khó nhớ,
người cho ta lúc mình
không còn gì mới là
gốc rễ phải khắc trong
lòng. Ơn nghĩa giống dòng
suối, phải được khơi bằng
sự nhớ và trả bằng
việc lành. Đừng để một
lần quên ơn làm cạn
dòng phúc cũ; vì người
biết nhớ nguồn thì đi
xa đến đâu cũng còn
đường trở về. Nhớ ơn
không làm người ta thấp
đi; nó làm bước chân
có gốc để không bị
gió đời cuốn mất.