Cổ nhân dạy, giữ một
lời hứa với người đã
khuất, lòng mình mới yên.
Người mất không còn nhắc
nữa, nhưng lời đã hứa
vẫn đứng trong lòng như
ngọn đèn trước bàn thờ,
tắt hay sáng đều do
người còn sống. Ở làng
Cổ Mộc có người thợ
rèn tên Sâm. Cha ông
trước khi mất dặn rằng
mỗi năm hãy sửa miễn
phí nông cụ cho ba
nhà nghèo nhất làng, vì
thuở trước chính họ từng
giúp nhà mình qua cơn
đói. Sâm quỳ bên giường
cha, hứa sẽ giữ. Những
năm đầu, Sâm làm đúng
lời. Mùa cày đến, ông
mài lưỡi cuốc, vá cán
liềm, rèn lại lưỡi cày
cho người nghèo. Tiếng búa
trong lò nghe chắc như
lời hứa còn nóng đỏ.
Người được giúp không nói
nhiều, chỉ cúi đầu thật
sâu, nhưng lòng biết ơn
ấy giữ cho lò rèn
nhà Sâm luôn ấm. Về
sau, lò rèn đông khách.
Người giàu trả tiền cao,
hàng đặt chất đầy sân.
Sâm bắt đầu nghĩ ba
nhà nghèo chỉ đem đến
việc lặt vặt, chậm mất
ngày công. Ông khất lần,
nói mùa sau sẽ làm
bù. Mùa sau lại mùa
sau, lời khất thành thói
quen. Mỗi lần thắp hương
cho cha, Sâm tránh nhìn
ngọn đèn. Ông không nghe
ai trách, nhưng trong tiếng
búa đêm nào cũng như
có một nhịp gõ lệch.
Lợi trước mắt càng nhiều,
khoảng trống trong lòng ông
càng rõ. Một năm hạn
nặng, ba nhà nghèo không
có lưỡi cày tốt nên
ruộng xới muộn. Lúa lên
thưa, trẻ nhỏ thiếu cơm.
Khi họ đến xin sửa,
Sâm đang bận đơn hàng
lớn, chỉ bảo cứ để
đó rồi quên mất. Đêm
ấy, Sâm mơ thấy cha
đứng bên lò rèn lạnh.
Cha không mắng, chỉ cầm
lưỡi cày sứt và hỏi,
con giữ được tiền, vậy
con có giữ được lòng
không. Tỉnh dậy, Sâm thấy
mồ hôi ướt áo dù
trời cuối thu rất lạnh.
Câu hỏi ấy không lớn
tiếng, nhưng làm cả căn
nhà như rung lên. Sáng
ra, Sâm đóng cửa lò
một ngày, đem hết nông
cụ của ba nhà nghèo
ra sửa. Ông tự tay
rèn đến tối, lửa bắn
vào tay cũng không than.
Mỗi nhát búa như gõ
lại lời hứa đã bị
bụi lợi danh phủ lên.
Ông còn đem gạo đến
xin lỗi từng nhà. Một
cụ già nói, chúng tôi
nghèo không dám trách, chỉ
tiếc lời cha ông để
lại suýt bị bỏ nguội.
Sâm nghe câu ấy còn
đau hơn vết bỏng trên
tay. Từ đó, trước cửa
lò rèn Sâm treo một
tấm gỗ nhỏ ghi ba
ngày công dành cho người
khó. Khách giàu đến trước
cũng phải chờ. Lạ thay,
không ai bỏ đi; nhiều
người còn kính ông hơn,
vì thấy lò rèn có
nghĩa chứ không chỉ có
giá. Khi nghĩa đứng trước
lợi, người đời tự biết
đặt lòng tin vào đâu.
Về già, Sâm dạy con
rằng lời hứa với người
đã khuất không phải để
người chết nghe, mà để
người sống khỏi lạc đường.
Nếu lời hứa ấy là
việc lành, càng phải giữ,
vì nó là sợi dây
buộc phúc cũ vào đời
sau. Có những lời hứa
không ai kiểm tra, nhưng
trời đất và lương tâm
đều biết. Giữ một lời
hứa với người đã khuất,
lòng mình mới yên; bởi
người biết trọng lời cũ
sẽ không để phúc nhà
mình tắt trong tay mình.
Lời hứa được giữ là
một nén hương sống, cháy
âm thầm mà thơm rất