Cổ nhân dạy, biết nhận
một phần thiệt về mình,
tình nghĩa mới bền. Cái
lợi chia không khéo có
thể làm cạn tình thân;
người chịu lùi một chút
hôm nay thường giữ được
con đường dài ngày sau.
Ở bến sông có hai
bạn buôn vải là Nghiêm
và Túc. Họ cùng góp
vốn, cùng đi thuyền qua
nhiều chợ. Nghiêm nhanh tính,
Túc chậm lời nhưng thật
thà. Mười năm làm ăn,
hai nhà thân như ruột
thịt. Họ từng tin nhau
đến mức một người giữ
chìa kho, một người giữ
sổ mà chưa bao giờ
nghi kỵ. Một chuyến hàng
lớn gặp mưa, vải trong
khoang bị ướt một nửa.
Khi bán về, tiền lời
giảm nhiều. Nghiêm ngồi tính
sổ, thấy nếu chia đúng
phần vốn thì nhà mình
thiệt hơn. Ông bắt đầu
so đo từng cuộn vải
khô ướt. Túc nói, mưa
gió là việc chung, hãy
chia sao cho hai nhà
đều còn xoay xở. Nghiêm
nghe không lọt tai, cho
rằng mình góp vốn nhiều
hơn nên phải giữ phần
tốt. Lời tính toán sắc
dần, làm căn phòng nhỏ
lạnh đi. Khi lòng chỉ
nhìn phần mình mất, nó
không còn thấy phần người
khác đã từng giúp. Đúng
lúc ấy, mẹ già của
Nghiêm bước vào. Bà không
biết buôn bán, chỉ hỏi,
các con đang chia vải
hay chia tình nghĩa. Một
câu ấy khiến cả hai
im lặng. Trên bàn, những
đồng tiền sáng lên nhưng
gương mặt ai cũng tối.
Bà hiểu rằng tiền có
thể đếm lại, còn lòng
người đã tổn thương thì
khó vá. Đêm đó, Nghiêm
nhớ lại ngày xưa thuyền
bị mắc cạn, Túc từng
nhảy xuống bùn đẩy hàng
giúp ông, không hỏi phần
công. Ông cũng nhớ những
bữa cơm hai nhà ăn
chung khi chưa có nổi
một cuộn vải tốt. Ký
ức ấy làm ông xấu
hổ hơn bất kỳ lời
trách nào. Sáng hôm sau,
Nghiêm mang sổ sang nhà
Túc, tự nhận phần vải
ướt nhiều hơn. Ông nói,
lần này tôi chịu một
phần thiệt, không phải vì
tôi cao thượng, mà vì
tôi không muốn mười năm
nghĩa tình thua một chuyến
mưa. Túc nghe vậy cũng
không nhận phần lợi về
mình. Ông đề nghị dùng
phần tiền còn lại sửa
lại khoang thuyền cho cả
hai. Hai người cùng cười,
vì khi không ai cố
thắng, việc chung bỗng có
đường ra. Phần thiệt được
nhận bằng lòng thật lại
biến thành phần phúc chung.
Tin chuyện ấy lan trong
chợ. Người ta bảo thuyền
của Nghiêm và Túc đáng
tin, vì họ biết giữ
nghĩa ngay lúc tiền bạc
dễ làm lòng nghiêng. Khách
hàng tìm đến nhiều hơn,
không chỉ vì vải tốt
mà vì tin người bán
có đạo. Nhiều năm sau,
khi con cháu hai nhà
tiếp quản việc buôn, Nghiêm
lấy cuốn sổ cũ ra
dạy. Ông chỉ vào vết
mực loang do trận mưa
năm ấy và nói, nếu
hôm đó ta cố lấy
phần khô, có lẽ hôm
nay chỉ còn một nhà
buôn cô độc. Vết mực
ấy trở thành dấu mốc
nhắc cả nhà biết dừng
trước khi lòng tham lên
tiếng. Túc cũng dặn con
mình, trong hợp tác đừng
chỉ hỏi mình được bao
nhiêu. Hãy hỏi sau lần
chia ấy, người ta còn
muốn ngồi chung thuyền với
mình không. Lợi một lần
mà mất bạn đường thì
là cái lợi rất nghèo.
Đời người khó tránh những
lúc phải chia phần. Nếu
ai cũng kéo phần hơn
về mình, tình nghĩa sẽ
rách như vải mục. Biết
nhận một phần thiệt về
mình, tình nghĩa mới bền;
vì phúc thường ở lại
với người biết giữ bạn
hơn giữ lợi. Một bước
nhường đúng lúc có thể
giữ được cả chiếc thuyền
nghĩa tình không rời bến.