Cổ nhân dạy, đừng để
một lần thắng miệng làm
thua cả đời nghĩa tình.
Có những câu nói nghe
như hơn người trong chốc
lát, nhưng sau đó lại
thành chiếc gai nằm rất
lâu trong lòng người thân.
Ở một làng ven đồng
có ông đồ tên Lễ.
Ông học rộng, chữ đẹp,
lại nổi tiếng nói nhanh.
Ai tranh luận với ông
thường thua, nhưng người thua
ít khi còn muốn ngồi
lại uống trà. Trong nhà,
ông treo câu Nhẫn trên
vách, nhưng ngoài miệng lại
thường để chữ nóng đi
trước chữ thương. Một hôm,
em trai ông làm sai
sổ ruộng, khiến cả họ
phải đi giải thích với
quan làng. Lễ giận dữ,
trước mặt đông người liền
mắng em là kẻ có
mắt mà không có tâm.
Người em vốn thật thà,
chỉ vì vội mùa gặt
nên ghi nhầm một thửa
đất ở bìa làng. Lời
ấy sắc như dao. Việc
sổ ruộng rồi cũng sửa
xong, nhưng người em từ
đó ít sang nhà. Mâm
cơm ngày giỗ vẫn đủ
món, chỉ thiếu tiếng hỏi
han quen thuộc. Từ hôm
ấy, khói bếp hai nhà
vẫn bay chung một xóm,
mà đường qua lại bỗng
dài hơn trước. Mẹ già
nhìn hai con xa nhau
mà thở dài. Bà bảo,
con thắng được một câu
giữa sân đình, nhưng thua
mất một bàn tay sẽ
đỡ mình lúc tuổi già.
Lễ nghe mà vẫn chưa
chịu nhận. Mùa đông năm
ấy, Lễ bệnh nặng. Học
trò bận về quê, hàng
xóm chỉ ghé qua chốc
lát. Đêm lạnh, người em
đem thuốc đến, đặt ngoài
cửa rồi quay đi. Trong
gói thuốc còn kèm mảnh
giấy nhỏ: anh uống đúng
giờ, đừng để gió lạnh
vào ngực. Lễ nhìn gói
thuốc, lòng chợt nhói. Ông
hiểu có những người bị
mình làm đau vẫn còn
giữ nghĩa, còn mình chỉ
giữ được cái đúng khô
khan như cành củi lạnh.
Sáng hôm sau, ông chống
gậy sang nhà em. Trước
hiên, Lễ không giảng đạo,
không nhắc lỗi cũ, chỉ
cúi đầu nói một câu:
hôm ấy anh đã sai
vì để miệng đi trước
tình thân. Câu xin lỗi
ấy ngắn hơn mọi bài
giảng ông từng viết, nhưng
nặng hơn cả một rương
sách cũ. Người em ngồi
lặng rất lâu rồi rót
trà. Chén trà bốc khói
giữa hai người như cây
cầu nhỏ. Không phải vết
thương nào cũng lành ngay,
nhưng lời nhận sai mở
được cánh cửa đầu tiên.
Từ đó, mỗi khi muốn
nói lời nặng, Lễ đặt
tay lên chén trà. Nếu
trà còn nóng, ông chưa
nói. Đợi hơi nóng dịu
đi, câu trong miệng cũng
bớt sắc, lòng trong nhà
cũng bớt đau. Ông cũng
dạy học trò rằng chữ
nghĩa nếu không nuôi được
lòng nhân thì chỉ là
mực khô. Dân làng dần
thấy ông khác trước. Chữ
ông vẫn đẹp, lý ông
vẫn chắc, nhưng lời ông
có thêm độ ấm. Người
ta tìm đến không chỉ
để học chữ, mà để
học cách giữ người. Đời
người nhiều lúc tưởng phải
nói cho thắng mới nhẹ
lòng. Nhưng thắng bằng lời
cay chỉ giống đập vỡ
chiếc bát để chứng minh
tay mình mạnh. Bát vỡ
rồi, cơm nhà cũng nguội.
Biết nhịn một câu không
phải là hèn. Đó là
để nghĩa tình có đường
sống. Lời mềm đúng lúc
có thể giữ lại một
người, còn lời sắc đúng
lý vẫn có thể cắt
đứt cả đời thân thuộc.
Vậy nên, trước khi mở
miệng lúc giận, hãy hỏi
câu ấy cứu được việc
hay chỉ làm đau người.
Giữ được một lời, giữ
được một nhà. Bớt thắng
miệng, phúc mới không rời
cửa. Một nhà còn ấm
không nhờ ai nói giỏi
nhất, mà nhờ ai biết
dừng đúng lúc.