Cổ nhân dạy, đừng để
một lần quên gốc làm
lạc cả đời đường về.
Cây cao đến đâu cũng
nhờ rễ ở dưới đất;
người đi xa đến đâu
cũng nhờ nơi cũ giữ
cho lòng mình khỏi nghiêng.
Ở làng ven sông có
chàng học trò tên Minh.
Thuở nhỏ, nhà nghèo, mẹ
gánh rau nuôi anh ăn
học. Mỗi lần qua cầu,
bà đều dặn, sau này
con đi xa thì nhớ
con đường bùn đã đưa
con ra khỏi làng. Minh
học giỏi, đỗ đạt rồi
lên phủ làm thư lại.
Áo mới, bạn mới, lời
khen mới khiến anh dần
ngại nhắc đến mẹ bán
rau. Khi có người hỏi
quê, anh chỉ nói qua
loa, như sợ bùn đất
dính vào vạt áo. Một
ngày, mẹ gánh rau lên
phủ thăm con. Bà đứng
trước cổng, áo nâu bạc
màu, chân còn dính bụi
đường. Minh nhìn thấy nhưng
lúng túng, bảo lính gác
đưa bà ra quán nước
đợi, vì trong sân đang
có khách quý. Bà không
trách, chỉ đặt gói bánh
quê rồi lặng lẽ quay
về. Bóng lưng bà nhỏ
giữa phố phủ, nhưng trong
mắt Minh lại nặng hơn
mọi lời quở trách. Tối
ấy, Minh mở gói bánh,
thấy bên trong có chiếc
khăn cũ từng quấn sách
cho anh ngày nhỏ. Mùi
khói bếp làm anh nghẹn
lại. Ít lâu sau, quan
trên sai Minh về làng
đo ruộng. Dân làng thấy
anh cưỡi ngựa về, ai
cũng mừng. Nhưng Minh nói
năng xa cách, gọi tên
từng người như đọc sổ,
không còn cúi chào các
bậc già như xưa. Đêm
đó, mưa lớn làm sạt
bờ sông. Con đường về
phủ bị nước cắt ngang.
Chính những người làng anh
từng xa cách đã đốt
đuốc, bắc tre, đưa anh
qua chỗ nguy hiểm. Không
ai nhắc chuyện cũ, chỉ
lặng lẽ giữ lấy người
cùng làng. Minh đứng giữa
mưa, nhìn bàn tay chai
sần của bác lái đò,
của người từng cho anh
mượn sách, của mẹ đang
run vì lạnh. Anh hiểu
mình đã quên mất những
bàn tay âm thầm nâng
mình lên. Sáng hôm sau,
Minh đến từng nhà cúi
đầu cảm tạ. Anh ghé
chợ, tự tay gánh rau
giúp mẹ một buổi. Người
trong làng không reo mừng,
chỉ mỉm cười, vì họ
thấy đứa trẻ năm nào
đang tìm lại đường về.
Từ đó, mỗi lần ký
giấy ở phủ, Minh nhớ
ruộng làng, nhớ cầu tre,
nhớ gánh rau của mẹ.
Quyền nhỏ trong tay không
còn làm anh cao giọng.
Anh biết một nét bút
sai có thể làm khổ
những người như mẹ mình.
Mẹ anh già đi, nhưng
mắt bà sáng hơn. Bà
không cần con khoe chức,
chỉ cần con còn biết
ngồi xuống ăn bát canh
rau quê mà không chê
nhạt. Với bà, đó là
dấu con chưa lạc khỏi
nhà. Đời người khi lên
cao rất dễ quên nơi
thấp. Một lời khen, một
chiếc áo đẹp, một chức
nhỏ cũng có thể che
khuất bờ tre cũ. Nhưng
quên gốc là tự cắt
dây neo, gió đời thổi
đâu cũng phải trôi đó.
Nhớ gốc không phải để
đứng yên trong nghèo khó.
Đó là để đi xa
mà không bạc lòng, thành
đạt mà không khinh người,
có danh mà vẫn biết
cúi đầu trước bát cơm
mẹ nấu. Vậy nên, khi
đời cho ta áo mới,
đường rộng, lời khen, đừng
quên mái nhà cũ và
bàn tay từng nâng mình.
Người còn nhớ gốc thì
đi đâu cũng có đường
về; người quên gốc, đứng
giữa vinh hoa vẫn lạc
rất lâu trong lòng mình.