Cổ nhân dạy, đừng để
một lần khoe khôn làm
mất cả đời khiêm cung.
Người có trí mà biết
cúi đầu thì trí ấy
thành phúc; người mới biết
chút ít đã vội khoe,
lời hay cũng hóa thành
gai. Ở làng bên núi
có học trò tên Hạo.
Anh đọc sách nhanh, nhớ
chữ tốt, thường được thầy
khen. Từ đó, Hạo sinh
lòng tự mãn, hễ nghe
ai nói chưa trọn ý
liền chen vào sửa, như
thể mọi điều trong thiên
hạ đều nằm dưới ngòi
bút của mình. Một hôm,
làng mời các bậc già
bàn cách dẫn nước vào
ruộng hạn. Hạo đứng bên
nghe, thấy một bác nông
phu nói chậm, liền cười
nhẹ rồi dùng lời sách
vở bác lại trước mặt
đông người. Cả sân đình
im xuống, vì lời cười
tuy nhẹ nhưng làm người
nghe thấy mình bị xem
thường. Bác nông phu không
giận, chỉ lặng lẽ cuộn
bản vẽ mương nước. Hạo
tưởng mình thắng, lòng vui
như vừa viết được bài
văn hay, chẳng biết mình
vừa làm hẹp đường học
của chính mình. Nhưng chiều
ấy, thầy anh gọi vào,
đặt trước mặt một bát
nước đầy. Thầy rót thêm
nước vào bát. Nước tràn
ra bàn. Thầy nói, bát
đã đầy thì không nhận
thêm được gì; lòng người
cũng vậy. Con chỉ lo
chứng minh mình biết, nên
không còn chỗ nghe điều
người khác từng trải. Hạo
vẫn chưa phục. Anh nghĩ
nông phu chỉ quen bùn
đất, làm sao hiểu được
sách vở. Nhưng mùa hạn
kéo dài, ruộng nhà anh
cũng nứt. Lúc ấy, chính
mương nước của bác nông
phu đã cứu nhiều thửa
ruộng cạnh làng. Hạo ra
đồng nhìn dòng nước chảy
theo lối bác vạch. Không
một câu chữ hoa mỹ,
chỉ vài nét đo đất
và kinh nghiệm nhiều năm.
Anh chợt hiểu có thứ
khôn nằm trong sách, có
thứ khôn nằm trong bàn
tay chai. Sáng hôm sau,
Hạo đến nhà bác nông
phu xin lỗi. Anh không
đứng thẳng giảng giải nữa,
mà cúi đầu hỏi vì
sao mương phải cong qua
gò đá. Bác cười, bảo
nước cũng như người, biết
tránh chỗ cứng mới đi
được xa. Từ đó, mỗi
khi học được điều mới,
Hạo ghi thêm một dòng
dưới trang sách: còn phải
hỏi người từng làm. Anh
bớt nói nhanh, nghe lâu
hơn, và nhận ra càng
học nhiều càng thấy mình
thiếu. Dân làng dần quý
anh hơn trước. Không phải
vì anh kém thông minh
đi, mà vì cái thông
minh ấy có thêm lễ.
Người có trí mà biết
lắng nghe giống đèn có
chụp, sáng mà không làm
chói mắt người khác. Nhiều
năm sau, Hạo làm thầy.
Khi học trò khoe thuộc
sách, ông lại đặt bát
nước đầy lên bàn. Ông
kể chuyện mình từng làm
một người già im lặng,
rồi dạy rằng một lần
khoe khôn có thể làm
đóng lại nhiều cánh cửa
học hỏi. Đời người ai
cũng có lúc biết hơn
người khác một việc. Nhưng
biết hơn không có nghĩa
được quyền coi nhẹ họ.
Lời khoe khôn thường mua
được một phút hơn thua,
nhưng bán mất sự kính
trọng lâu dài. Sống khiêm
nhường không làm hiểu biết
nhỏ đi. Nó giúp hiểu
biết có chỗ lớn lên.
Người biết cúi đầu trước
kinh nghiệm, trước tuổi đời,
trước việc mình chưa hiểu,
sẽ học được từ cả
sách vở lẫn bụi đường.
Vậy nên, lúc muốn khoe
mình khôn, hãy giữ lại
một nhịp thở. Hỏi thêm
một câu, nghe thêm một
lời, cúi thêm một chút.
Giữ được khiêm cung, sự
hiểu biết mới sáng lâu,
phúc mới theo bền.