Ngày xưa, ở ven một
bến sông, có chàng học
trò nghèo thường ngồi đọc
sách dưới mái hiên chùa
cũ. Áo vá nhiều đường,
bút mực cũng ít, nhưng
sáng nào chàng cũng dậy
trước tiếng gà để học.
Người trong làng quen gọi
chàng là kẻ mơ cao.
Một hôm ra chợ, chàng
bị một phú hộ nhìn
áo cũ rồi cười nhạt.
Ông ta bảo, thân còn
chưa đủ cơm, học chữ
để làm gì. Lời ấy
rơi xuống như hòn đá,
làm mặt chàng nóng bừng
giữa đám đông. Chàng về
nhà, đặt sách xuống, nhìn
mẹ đang vá áo bên
ngọn đèn dầu. Mẹ không
hỏi nhiều, chỉ rót bát
nước ấm và nói: người
ta khinh con một lời,
con đừng tự khinh mình
cả đời. Đêm ấy chàng
không ngủ. Ngoài sân, gió
thổi qua bụi tre, tiếng
lá va vào nhau như
tiếng người bàn tán. Chàng
hiểu, lời khinh của người
khác chỉ là gió ngoài
cửa, nếu tự mở lòng
cho vào mới thành rét
trong nhà. Sáng hôm sau,
chàng lại mang sách ra
hiên chùa. Có người đi
ngang vẫn cười, nhưng chàng
cúi đầu đọc tiếp. Mỗi
chữ học thêm giống một
viên gạch nhỏ, lặng lẽ
kê lại con đường đã
bị lời đời làm nghiêng.
Cổ nhân dạy, bị khinh
không đáng sợ, đáng sợ
là đem lời khinh ấy
làm thước đo đời mình.
Miệng người đời lúc nóng
lúc lạnh, nếu cứ nhìn
vào đó để sống, lòng
mình sẽ mất phương hướng.
Có người vì một câu
chê mà bỏ nghề, có
người vì một ánh mắt
coi thường mà thôi cố
gắng. Họ tưởng mình thua
người nói câu ấy, thật
ra là thua chính phút
yếu lòng của mình. Chàng
học trò ghi lời mẹ
lên mảnh giấy nhỏ, dán
cạnh bàn tre. Chàng đọc
lại. Không phải để oán
người phú hộ, mà để
nhớ rằng chí khí cần
được giữ như lửa nhỏ
trong đêm dài. Nhiều năm
sau, trong kỳ khảo thí,
chàng vẫn mang chiếc áo
cũ đã vá thêm vài
đường. Có người nhận ra
và lại cười. Chàng chỉ
mỉm cười, vì chiếc áo
ấy nhắc chàng mình đã
đi qua bao mùa gió.
Kết quả yết bảng, tên
chàng đứng ở hàng cao.
Người từng khinh chàng chen
vào xem, mặt đổi sắc.
Nhưng chàng không quay lại
để hơn thua. Người giữ
được chí không cần lấy
thành công làm roi đánh
vào mặt ai. Chàng trở
về làng, việc đầu tiên
là sửa lại mái hiên
chùa nơi mình từng học.
Chàng bảo trẻ nhỏ trong
làng: nghèo có thể làm
bước chân chậm hơn, nhưng
không được để lời khinh
làm gãy đầu gối. Đời
người ai cũng từng nghe
những lời làm đau. Có
lời chê đúng thì sửa,
có lời chê độc thì
đặt xuống. Mang tất cả
vào lòng chẳng khác nào
tự vác đá của người
khác đi suốt đường xa.
Muốn không bị lời đời
quật ngã, hãy âm thầm
làm việc đáng làm mỗi
ngày. Cây tre không cãi
bão, chỉ bám rễ sâu
thêm. Người có chí cũng
vậy, càng bị gió ép,
càng biết đứng thẳng từ
bên trong. Lời khinh qua.