Ngày xưa, ở ven một
bến sông, có chàng học
trò nghèo thường ngồi đọc
sách dưới mái hiên chùa
cũ. Áo vá nhiều đường,
bút mực cũng ít, nhưng
sáng nào chàng cũng dậy
trước tiếng gà để học.
Người trong làng quen gọi
chàng là kẻ mơ cao.
Một hôm ra chợ, chàng
bị một phú hộ nhìn
áo cũ rồi cười nhạt.
Ông ta bảo, thân còn
chưa đủ cơm, học chữ
để làm gì. Lời ấy
rơi xuống như hòn đá,
làm mặt chàng nóng bừng
giữa đám đông.
Chàng về nhà, đặt sách
xuống, nhìn mẹ đang vá
áo bên ngọn đèn dầu.
Mẹ không hỏi nhiều, chỉ
rót bát nước ấm và
nói: người ta khinh con
một lời, con đừng tự
khinh mình cả đời.
Đêm ấy chàng không ngủ.
Ngoài sân, gió thổi qua
bụi tre, tiếng lá va
vào nhau như tiếng người
bàn tán. Chàng hiểu, lời
khinh của người khác chỉ
là gió ngoài cửa, nếu
tự mở lòng cho vào
mới thành rét trong nhà.
Sáng hôm sau, chàng lại
mang sách ra hiên chùa.
Có người đi ngang vẫn
cười, nhưng chàng cúi đầu
đọc tiếp. Mỗi chữ học
thêm giống một viên gạch
nhỏ, lặng lẽ kê lại
con đường đã bị lời
đời làm nghiêng.
Cổ nhân dạy, bị khinh
không đáng sợ, đáng sợ
là đem lời khinh ấy
làm thước đo đời mình.
Miệng người đời lúc nóng
lúc lạnh, nếu cứ nhìn
vào đó để sống, lòng
mình sẽ mất phương hướng.
Có người vì một câu
chê mà bỏ nghề, có
người vì một ánh mắt
coi thường mà thôi cố
gắng. Họ tưởng mình thua
người nói câu ấy, thật
ra là thua chính phút
yếu lòng của mình.
Chàng học trò ghi lời
mẹ lên mảnh giấy nhỏ,
dán cạnh bàn tre. Chàng
đọc lại. Không phải để
oán người phú hộ, mà
để nhớ rằng chí khí
cần được giữ như lửa
nhỏ trong đêm dài.
Nhiều năm sau, trong kỳ
khảo thí, chàng vẫn mang
chiếc áo cũ đã vá
thêm vài đường. Có người
nhận ra và lại cười.
Chàng chỉ mỉm cười, vì
chiếc áo ấy nhắc chàng
mình đã đi qua bao
mùa gió.
Kết quả yết bảng, tên
chàng đứng ở hàng cao.
Người từng khinh chàng chen
vào xem, mặt đổi sắc.
Nhưng chàng không quay lại
để hơn thua. Người giữ
được chí không cần lấy
thành công làm roi đánh
vào mặt ai.
Chàng trở về làng, việc
đầu tiên là sửa lại
mái hiên chùa nơi mình
từng học. Chàng bảo trẻ
nhỏ trong làng: nghèo có
thể làm bước chân chậm
hơn, nhưng không được để
lời khinh làm
gãy đầu gối.
Đời người ai cũng từng
nghe những lời làm đau.
Có lời chê đúng thì
sửa, có lời chê độc
thì đặt xuống. Mang tất
cả vào lòng chẳng khác
nào tự vác đá của
người khác đi
suốt đường xa.
Muốn không bị lời đời
quật ngã, hãy âm thầm
làm việc đáng làm mỗi
ngày. Cây tre không cãi
bão, chỉ bám rễ sâu
thêm. Người có chí cũng
vậy, càng bị gió ép,
càng biết đứng thẳng từ
bên trong.
Lời khinh qua.