Ngày xưa, ở một phủ
huyện miền núi, có vị
quan mới nhậm chức. Ông
trẻ, học rộng, nói năng
sắc bén. Ngày đầu ngồi
công đường, thấy dân quê
áo vải run rẩy trước
mặt, ông sinh lòng tự
đắc, tưởng quyền trong tay
là núi cao không ai
dám nhìn lên.
Một cụ già mang đơn
xin giảm thuế vì ruộng
bị lũ cuốn. Vị quan
nghe chưa hết đã gõ
thước xuống bàn, trách dân
nghèo hay than. Cụ già
cúi đầu, không dám cãi.
Ngoài sân, mưa vừa tạnh,
bùn còn bám
đầy chân người.
Đêm ấy, thầy cũ của
vị quan ghé thăm. Thấy
học trò mặc áo quyền
quý, thầy không khen, chỉ
hỏi: con còn nhớ ngày
xưa từng vay bát gạo
của hàng xóm để đi
thi không. Vị quan im
lặng rất lâu.
Thầy nói, người đứng trên
cao càng phải nhìn rõ
người dưới thấp. Quyền lực
giống ngọn đèn trong tay,
dùng để soi đường cho
dân thì sáng, dùng để
rọi vào mặt người yếu
thì chỉ làm họ chói
mắt và sợ hãi.
Sáng hôm sau, vị quan
ra đồng xem ruộng lũ.
Ông thấy bờ đất vỡ,
mạ non trôi, trẻ nhỏ
ngồi bên nồi cháo loãng.
Những điều hôm qua nghe
như lời than, hôm nay
hiện ra thành sự thật
dưới chân mình.
Ông gọi cụ già đến,
tự tay đỡ cụ ngồi
rồi xét lại đơn. Dân
trong huyện nhìn nhau ngạc
nhiên. Một cái cúi người
của kẻ có quyền đôi
khi làm ấm lại lòng
người hơn trăm lời nói
về nhân nghĩa.
Cổ nhân dạy, có quyền
mà biết nhường, ấy là
đức. Có thế mà không
ép, ấy là phúc. Người
yếu không thể chống lại
mình không có nghĩa là
mình được phép làm họ
đau. Trời đất nhìn lòng
người ở lúc họ có
thể hơn thua.
Trong đời thường cũng vậy.
Cha mẹ có quyền với
con, nhưng lời nặng quá
có thể làm con khép
lòng. Người chủ có quyền
với người làm, nhưng một
câu mắng giữa đám đông
có thể để lại vết
thương dài.
Người có vị thế nếu
chỉ biết bắt người khác
sợ, quanh mình sẽ có
nhiều kẻ cúi đầu mà
ít người thật lòng. Cái
uy bền không sinh từ
tiếng quát, mà sinh từ
sự công bằng khiến người
ta nể phục khi quay
lưng đi.
Vị quan từ đó đặt
một chiếc ghế thấp bên
công đường. Ai đến trình
bày việc khó đều được
ngồi trước khi nói. Ông
bảo thuộc hạ, người mang
oan khuất đã mỏi gối
rồi, đừng bắt họ quỳ
thêm trong lòng.
Có lần, một lính lệ
đánh người bán củi vì
chậm nộp phí. Vị quan
không che cho thuộc hạ.
Ông phạt người lính, trả
lại tiền cho dân, rồi
nói: áo quan không phải
áo giáp để
che điều sai.
Người trong huyện dần bớt
sợ khi bước vào công
đường. Họ vẫn kính phép
nước, nhưng không còn run
như gặp hổ. Khi quyền
đi cùng đức, phép tắc
không lạnh như đá, mà
có hơi ấm
của lẽ phải.
Nhiều năm sau, vị quan
về hưu, dân làng tiễn
ông qua cầu đá. Không
ai bị ép phải đến,
nhưng người đứng kín hai
bên đường. Ông hiểu, quyền
chức rồi cũng trả lại,
chỉ có cách đối đãi
là ở lại
trong lòng người.
Nếu hôm nay bạn có
chút quyền, trong nhà, nơi
làm việc, hay giữa một
mối quan hệ, hãy nhớ
dùng quyền để đỡ người,
không phải ép người. Có
thế mà giữ được đức,
phúc mới theo
mình lâu dài.