Cổ nhân nói, người còn
biết hổ thẹn thì còn
đường quay về. Đáng sợ
nhất là làm sai rồi
vẫn cười như không. Khi
lòng không còn đỏ mặt,
nhân phẩm bắt đầu mòn
đi. Giữ được hổ thẹn
là giữ cửa
tự sửa mình.
Ngày xưa, ở làng ven
sông, có người bán gạo
tên Lâm. Anh thường lén
trộn thóc lép vào gạo
tốt, cân thiếu vài lạng
rồi tự nhủ: chỉ một
chút thôi, ai mà biết.
Nhưng lòng tham quen đường
rất nhanh.
Một hôm, bà lão góa
bụa đến mua gạo. Lâm
cân nhẹ tay, còn nói
lời ngọt để bà yên
lòng. Bà cảm ơn, không
biết trong bao gạo có
cả lòng tham của người
bán. Một bữa cơm nghèo
cũng có nước mắt.
Con nhỏ của Lâm nhìn
thấy. Tối đến, nó hỏi
vì sao bà cụ nghèo
mà cha còn bớt gạo.
Lâm sững lại rồi gắt
lên. Câu hỏi ấy làm
căn nhà lạnh đi, vì
trẻ nhỏ hiểu rất rõ
điều ngay thẳng.
Từ đó, đứa trẻ ít
nhìn thẳng vào cha. Tiền
trong hòm nhiều hơn, nhưng
tiếng cười trong nhà ít
lại. Có thể giấu lỗi
với người ngoài, nhưng khó
giấu trước mắt con mình.
Một mùa mưa, kho gạo
của Lâm bị ẩm. Bao
nào trộn thóc xấu thì
mốc trước. Khách mở bao
thấy gạo đổi màu, kéo
đến hỏi. Lời dối trá
lâu ngày tự bốc mùi.
Trước mọi người, Lâm vẫn
cố cãi. Anh đổ cho
trời mưa, kho dột, người
mua giữ không kỹ. Ông
đồ già thở dài: sai
mà biết thẹn thì sửa
được; sai mà không thẹn
thì khó cứu.
Đêm ấy, con đặt trước
mặt cha bát cơm nấu
từ gạo mốc. Nó nói:
nếu cha thấy không sao,
xin cha ăn trước. Lâm
nhìn bát cơm xám màu,
tay run lên vì xấu
hổ. Anh hiểu người bị
lừa đã nuốt
đắng thế nào.
Anh thức trắng, nhớ từng
lần bớt cân, từng lời
cảm ơn của người nghèo,
từng ánh mắt né tránh
của con. Tiền vẫn trong
hòm, nhưng nặng như đá.
Một người cha nghèo tự
trọng thì khó dạy con
sống thẳng.
Sáng hôm sau, Lâm treo
cân giữa sân rồi cúi
đầu nhận lỗi. Anh trả
lại gạo thiếu, bồi thường
gạo hỏng. Có người mắng,
có người quay lưng, nhưng
anh không cãi nữa.
Ông đồ nói, biết thẹn
không làm người ta thấp
đi. Biết thẹn là chiếc
chuông trong lòng, nhắc ta
dừng trước vực sâu. Người
không có chuông ấy, đi
càng nhanh càng dễ rơi.
Từ đó, Lâm cân gạo
đủ đầy, đặt chiếc cân
cũ trước cửa để tự
nhắc mình. Khách trở lại
không phải vì anh chưa
từng sai, mà vì anh
dám nhận sai. Tín nhiệm
mất lâu mới trở lại.
Đời người cũng vậy. Nói
sai mà biết xin lỗi,
còn giữ được tình. Lỡ
tham mà biết dừng, còn
giữ được phúc. Lòng còn
cắn rứt là mầm thiện
chưa chết, đừng vội bóp
nghẹt nó.
Hãy nhớ, liêm sỉ giúp
ta sống cho ngay. Người
biết hổ thẹn sẽ tự
sửa trước khi đời bắt
sửa. Giữ được nhân phẩm,
áo vải cơm thô vẫn
ngẩng đầu giữa trời đất.
Làm người không sợ từng
sai, chỉ sợ sai rồi
không còn biết thẹn. Biết
thẹn hôm nay là giữ
phúc cho ngày mai.