Cổ nhân nói, ngày thường
nhìn nụ cười, ngày khó
mới nhìn được lòng người.
Khi mâm cơm còn đầy,
ai cũng có thể gọi
nhau là bạn. Đến lúc
gió lạnh thổi qua, người
còn đứng bên cạnh mới
thật đáng quý. Ngày xưa,
ở một làng ven núi,
có người buôn vải tên
An. Lúc làm ăn phát
đạt, sân nhà anh lúc
nào cũng đông khách. Người
đến uống trà, người gọi
huynh đệ, lời khen nhiều
như lá rụng mùa thu.
An tin mình có nhiều
bằng hữu. Mỗi khi có
tiệc, anh đều mở kho
rượu ngon, lấy vải đẹp
tặng người. Ai cũng vỗ
vai anh nói, sau này
có việc cứ tìm ta,
tình nghĩa không bao giờ
đổi. Một năm, núi lở
làm đường buôn bị chặn.
Hàng hóa của An mắc
lại, tiền vốn cạn dần.
Anh gõ cửa từng người
từng nhận ơn, chỉ mong
vay ít bạc vượt qua
mùa khó. Cánh cửa đầu
tiên khép lại rất nhanh.
Người từng uống rượu cả
đêm nay nói đang bận.
Người từng nhận vải quý
lại than nhà cũng thiếu.
Có người thấy An từ
xa đã lặng lẽ rẽ
sang ngõ khác. An đi
hết một vòng làng, trong
tay chỉ còn chiếc nón
ướt. Anh hiểu, có thứ
tình nghĩa chỉ sáng khi
đèn còn cháy, nhưng tắt
rất nhanh khi chủ nhà
hết dầu. Cuối cùng, anh
ghé căn nhà tranh của
Bá, người thợ vá áo
nghèo mà trước kia anh
ít để ý. Bá không
nói lời lớn. Ông đặt
nồi cháo nóng lên bàn,
rồi lấy túi bạc nhỏ
cất dưới gối đưa cho
An. An ngạc nhiên hỏi,
vì sao ông giúp khi
chính ông cũng chẳng dư
dả. Bá cười hiền, nói
lúc mẹ tôi mất, anh
từng cho tấm vải liệm
mà không nhắc lại. Ân
nhỏ với người nghèo là
núi lớn trong lòng họ.
Đêm đó, An ăn bát
cháo mà mắt cay hơn
khói bếp. Anh nhớ bao
người từng nói lời vàng
ngọc, rồi nhìn túi bạc
nhỏ của người nghèo. Hóa
ra lòng người không đo
bằng tiếng cười, mà đo
bằng lúc hoạn nạn. Nhờ
chút bạc ấy, An xoay
được chuyến hàng cuối. Vài
tháng sau, việc buôn dần
hồi phục. Những người từng
tránh mặt lại mang trà
đến thăm, lời thân thiết
còn ngọt hơn trước. An
không trách mắng ai. Anh
vẫn mời trà, nhưng trong
lòng đã biết ai là
khách qua đường, ai là
người có thể gửi lưng
khi mỏi. Từ đó, anh
bớt phung phí lời thân,
bớt dễ tin tiếng khen.
Anh sửa lại kho vải,
dành một góc giúp người
thật sự gặp nạn. Không
phải để mua tiếng tốt,
mà để nhớ đêm mình
từng được cứu bằng bát
cháo nóng và túi bạc
dưới gối. Cổ nhân dạy,
đừng vội vui khi quanh
mình đông người, cũng đừng
vội buồn khi lúc khó
chỉ còn vài người. Đông
chưa chắc là thân, ít
chưa chắc là cô độc.
Một tấm lòng thật quý
hơn trăm lời hứa suông.
Vì thế, khi đời yên,
hãy khiêm nhường mà chọn
bạn. Khi đời khó, hãy
bình tĩnh mà nhìn người.
Ai quay lưng thì để
họ đi; ai đưa tay
thì nhớ suốt đời. Ngày
khó không chỉ thử lòng
người, mà còn dạy ta
giữ nghĩa cho tử tế.