Cổ nhân nói, ngày thường
nhìn nụ cười, ngày khó
mới nhìn được lòng người.
Khi mâm cơm còn đầy,
ai cũng có thể gọi
nhau là bạn. Đến lúc
gió lạnh thổi qua, người
còn đứng bên cạnh mới
thật đáng quý.
Ngày xưa, ở một làng
ven núi, có người buôn
vải tên An. Lúc làm
ăn phát đạt, sân nhà
anh lúc nào cũng đông
khách. Người đến uống trà,
người gọi huynh đệ, lời
khen nhiều như lá rụng
mùa thu.
An tin mình có nhiều
bằng hữu. Mỗi khi có
tiệc, anh đều mở kho
rượu ngon, lấy vải đẹp
tặng người. Ai cũng vỗ
vai anh nói, sau này
có việc cứ tìm ta,
tình nghĩa không
bao giờ đổi.
Một năm, núi lở làm
đường buôn bị chặn. Hàng
hóa của An mắc lại,
tiền vốn cạn dần. Anh
gõ cửa từng người từng
nhận ơn, chỉ mong vay
ít bạc vượt
qua mùa khó.
Cánh cửa đầu tiên khép
lại rất nhanh. Người từng
uống rượu cả đêm nay
nói đang bận. Người từng
nhận vải quý lại than
nhà cũng thiếu. Có người
thấy An từ xa đã
lặng lẽ rẽ
sang ngõ khác.
An đi hết một vòng
làng, trong tay chỉ còn
chiếc nón ướt. Anh hiểu,
có thứ tình nghĩa chỉ
sáng khi đèn còn cháy,
nhưng tắt rất nhanh khi
chủ nhà hết dầu.
Cuối cùng, anh ghé căn
nhà tranh của Bá, người
thợ vá áo nghèo mà
trước kia anh ít để
ý. Bá không nói lời
lớn. Ông đặt nồi cháo
nóng lên bàn, rồi lấy
túi bạc nhỏ cất dưới
gối đưa cho An.
An ngạc nhiên hỏi, vì
sao ông giúp khi chính
ông cũng chẳng dư dả.
Bá cười hiền, nói lúc
mẹ tôi mất, anh từng
cho tấm vải liệm mà
không nhắc lại. Ân nhỏ
với người nghèo là núi
lớn trong lòng họ.
Đêm đó, An ăn bát
cháo mà mắt cay hơn
khói bếp. Anh nhớ bao
người từng nói lời vàng
ngọc, rồi nhìn túi bạc
nhỏ của người nghèo. Hóa
ra lòng người không đo
bằng tiếng cười, mà đo
bằng lúc hoạn nạn.
Nhờ chút bạc ấy, An
xoay được chuyến hàng cuối.
Vài tháng sau, việc buôn
dần hồi phục. Những người
từng tránh mặt lại mang
trà đến thăm, lời thân
thiết còn ngọt hơn trước.
An không trách mắng ai.
Anh vẫn mời trà, nhưng
trong lòng đã biết ai
là khách qua đường, ai
là người có thể gửi
lưng khi mỏi. Từ đó,
anh bớt phung phí lời
thân, bớt dễ
tin tiếng khen.
Anh sửa lại kho vải,
dành một góc giúp người
thật sự gặp nạn. Không
phải để mua tiếng tốt,
mà để nhớ đêm mình
từng được cứu bằng bát
cháo nóng và túi bạc
dưới gối.
Cổ nhân dạy, đừng vội
vui khi quanh mình đông
người, cũng đừng vội buồn
khi lúc khó chỉ còn
vài người. Đông chưa chắc
là thân, ít chưa chắc
là cô độc. Một tấm
lòng thật quý hơn trăm
lời hứa suông.
Vì thế, khi đời yên,
hãy khiêm nhường mà chọn
bạn. Khi đời khó, hãy
bình tĩnh mà nhìn người.
Ai quay lưng thì để
họ đi; ai đưa tay
thì nhớ suốt đời. Ngày
khó không chỉ thử lòng
người, mà còn dạy ta
giữ nghĩa cho tử tế.