Cổ nhân dạy, cân lương
tâm lệch không phải từ
núi vàng, mà thường từ
một đồng tiền nhỏ ta
tự cho là không đáng
kể. Việc sai càng nhỏ
càng dễ nuốt, nhưng nuốt
lâu ngày sẽ làm cổ
họng quen vị đắng. Ở
chợ bến sông có người
bán gạo tên Bình. Ông
vốn thật thà, cân đủ
từng đấu, nên khách nghèo
hay tìm đến. Quán nhỏ
nhưng tiếng lành đi xa
hơn mùi gạo mới mỗi
sáng. Một mùa mưa, thóc
lên giá, con ốm, tiền
thuốc thiếu. Người bạn hàng
chỉ ông cách khoét đáy
đấu đi một chút, mỗi
lần đong hụt chẳng ai
nhận ra, gom lại đủ
qua cơn khó. Bình nghe
xong im lặng. Đêm ấy,
ông cầm chiếc đấu lên
soi dưới đèn dầu. Một
chút gỗ bị khoét đi
trông không đáng kể, nhưng
trong lòng ông lại thấy
như có cả cái hố
sâu. Ông hiểu, thứ bị
khoét không chỉ là cái
đấu, mà là phần ngay
thẳng trong tay mình. Sáng
hôm sau, ông vẫn dùng
đấu cũ. Khách đông, tay
ông run, mắt cứ nhìn
về phía đứa con đang
ho trong nhà. Một đồng
lời thêm như bàn tay
kéo nhẹ, bảo ông chỉ
làm một lần thôi. Khi
bà góa nghèo đưa bát
gạo cuối cùng, Bình bỗng
dừng lại. Ông nhớ lời
cha từng nói, người nghèo
mất một nắm gạo là
mất bữa, người bán mất
một chút thật là mất
đời. Câu ấy cũ như
vết chai trên tay cha,
nhưng đêm đó sáng hơn
ngọn đèn trước mặt. Ông
đổ lại gạo cho đầy
đấu, rồi tự lấy tiền
nhà mua thuốc ít hơn.
Vợ ông lo, nhưng không
trách. Bà nói, con bệnh
cần thuốc, nhưng nhà này
cũng cần một người cha
còn đứng thẳng. Tin ấy
không ai biết ngay. Chợ
vẫn ồn, mưa vẫn rơi,
quán gạo vẫn nghèo. Nhưng
từ hôm đó, Bình đặt
chiếc đấu ngay trước mặt,
như đặt một chiếc gương
nhỏ để soi lòng mình
mỗi ngày. Có những trận
thắng không ai vỗ tay,
nhưng trời đất vẫn âm
thầm ghi sổ. Vài tháng
sau, quan phủ kiểm cân
đong trong chợ. Nhiều quán
bị phạt vì đấu thiếu.
Đến quán Bình, chiếc đấu
cũ mòn nhưng đủ. Người
ta nhìn ông khác đi,
không phải vì ông giàu,
mà vì ông sạch. Khách
dần kéo đến nhiều hơn.
Có người bảo ông may.
Bình chỉ lắc đầu. May
mắn đôi khi là cái
tên người đời đặt cho
những lần ta âm thầm
không làm điều sai khi
chẳng ai nhìn. Cái sạch
không làm tiếng ồn lớn,
nhưng khi cần lại vang
xa hơn lời rao. Đứa
con sau này khỏi bệnh.
Lớn lên, nó hỏi cha
vì sao ngày đó không
kiếm thêm. Bình chỉ đưa
chiếc đấu cũ, nói, cha
từng suýt bán rẻ lòng
mình, may còn kịp giữ
lại. Đời người có nhiều
cái lệch rất nhỏ. Một
lời nói quá, một khoản
bớt xén, một lần giả
vờ không thấy. Nhưng cân
lệch quen rồi, đến lúc
đặt việc lớn lên cũng
không còn biết đâu là
ngay. Lệch một lần còn
biết sợ thì sửa được,
lệch quen rồi lại tưởng
nghiêng là thẳng. Người giữ
được lương tâm không phải
chưa từng nghèo, chưa từng
sợ, chưa từng cần tiền.
Họ chỉ hiểu rằng tiền
qua tay rồi hết, còn
vết lệch trong lòng sẽ
đi theo mình qua rất
nhiều đêm tối. Vậy nên,
đừng xem nhẹ một đồng
tiền nhỏ nếu nó làm
nghiêng điều phải. Giữ cân
lòng cho thẳng, dù bữa
cơm hôm nay đạm bạc,
phúc ngày sau vẫn có
đường tìm về cửa nhà.
Người giữ được điều nhỏ
hôm nay sẽ có chỗ
dựa khi gặp việc lớn
ngày mai.