Cổ nhân dạy, cân lương
tâm lệch không phải từ
núi vàng, mà thường từ
một đồng tiền nhỏ ta
tự cho là không đáng
kể. Việc sai càng nhỏ
càng dễ nuốt, nhưng nuốt
lâu ngày sẽ làm cổ
họng quen vị đắng.
Ở chợ bến sông có
người bán gạo tên Bình.
Ông vốn thật thà, cân
đủ từng đấu, nên khách
nghèo hay tìm đến. Quán
nhỏ nhưng tiếng lành đi
xa hơn mùi gạo mới
mỗi sáng.
Một mùa mưa, thóc lên
giá, con ốm, tiền thuốc
thiếu. Người bạn hàng chỉ
ông cách khoét đáy đấu
đi một chút, mỗi lần
đong hụt chẳng ai nhận
ra, gom lại đủ qua
cơn khó.
Bình nghe xong im lặng.
Đêm ấy, ông cầm chiếc
đấu lên soi dưới đèn
dầu. Một chút gỗ bị
khoét đi trông không đáng
kể, nhưng trong lòng ông
lại thấy như có cả
cái hố sâu. Ông hiểu,
thứ bị khoét không chỉ
là cái đấu, mà là
phần ngay thẳng
trong tay mình.
Sáng hôm sau, ông vẫn
dùng đấu cũ. Khách đông,
tay ông run, mắt cứ
nhìn về phía đứa con
đang ho trong nhà. Một
đồng lời thêm như bàn
tay kéo nhẹ, bảo ông
chỉ làm một lần thôi.
Khi bà góa nghèo đưa
bát gạo cuối cùng, Bình
bỗng dừng lại. Ông nhớ
lời cha từng nói, người
nghèo mất một nắm gạo
là mất bữa, người bán
mất một chút thật là
mất đời. Câu ấy cũ
như vết chai trên tay
cha, nhưng đêm đó sáng
hơn ngọn đèn trước mặt.
Ông đổ lại gạo cho
đầy đấu, rồi tự lấy
tiền nhà mua thuốc ít
hơn. Vợ ông lo, nhưng
không trách. Bà nói, con
bệnh cần thuốc, nhưng nhà
này cũng cần một người
cha còn đứng thẳng.
Tin ấy không ai biết
ngay. Chợ vẫn ồn, mưa
vẫn rơi, quán gạo vẫn
nghèo. Nhưng từ hôm đó,
Bình đặt chiếc đấu ngay
trước mặt, như đặt một
chiếc gương nhỏ để soi
lòng mình mỗi ngày. Có
những trận thắng không ai
vỗ tay, nhưng trời đất
vẫn âm thầm ghi sổ.
Vài tháng sau, quan phủ
kiểm cân đong trong chợ.
Nhiều quán bị phạt vì
đấu thiếu. Đến quán Bình,
chiếc đấu cũ mòn nhưng
đủ. Người ta nhìn ông
khác đi, không phải vì
ông giàu, mà
vì ông sạch.
Khách dần kéo đến nhiều
hơn. Có người bảo ông
may. Bình chỉ lắc đầu.
May mắn đôi khi là
cái tên người đời đặt
cho những lần ta âm
thầm không làm điều sai
khi chẳng ai nhìn. Cái
sạch không làm tiếng ồn
lớn, nhưng khi cần lại
vang xa hơn lời rao.
Đứa con sau này khỏi
bệnh. Lớn lên, nó hỏi
cha vì sao ngày đó
không kiếm thêm. Bình chỉ
đưa chiếc đấu cũ, nói,
cha từng suýt bán rẻ
lòng mình, may còn kịp
giữ lại.
Đời người có nhiều cái
lệch rất nhỏ. Một lời
nói quá, một khoản bớt
xén, một lần giả vờ
không thấy. Nhưng cân lệch
quen rồi, đến lúc đặt
việc lớn lên cũng không
còn biết đâu là ngay.
Lệch một lần còn biết
sợ thì sửa được, lệch
quen rồi lại tưởng nghiêng
là thẳng.
Người giữ được lương tâm
không phải chưa từng nghèo,
chưa từng sợ, chưa từng
cần tiền. Họ chỉ hiểu
rằng tiền qua tay rồi
hết, còn vết lệch trong
lòng sẽ đi theo mình
qua rất nhiều đêm tối.
Vậy nên, đừng xem nhẹ
một đồng tiền nhỏ nếu
nó làm nghiêng điều phải.
Giữ cân lòng cho thẳng,
dù bữa cơm hôm nay
đạm bạc, phúc ngày sau
vẫn có đường tìm về
cửa nhà. Người giữ được
điều nhỏ hôm nay sẽ
có chỗ dựa khi gặp
việc lớn ngày mai.