Ngày thứ hai, Minh Triết đưa tôi một tập giấy dày gần bằng giáo trình. “Đây là số liệu thật.” Tôi lật trang đầu. Hội trường có hai nghìn một trăm ghế nhưng lối thoát chỉ cho phép dùng tối đa hai nghìn lẻ tám chỗ trong cấu hình sân khấu hiện tại. Ba lượt lễ phải hoàn tất trước sáu giờ tối để trả mặt bằng cho đội biểu diễn tối. Hợp đồng phát sóng khóa ba khung giờ. Mỗi lần chuyển lượt cần ít nhất mười hai phút để đổi đội hình, kiểm tra cầu thang và cho người thân rời hội trường. “Anh định dọa tôi bằng bảng tính à?” “Không. Tôi muốn cậu biết vấn đề thật sự không phải thêm hai mươi cái tên.” Anh chỉ vào cột cuối. Nếu cộng toàn bộ sinh viên hoàn thành muộn, chuyển ngành, bảo lưu, học liên kết và nhóm cần hỗ trợ di chuyển, danh sách tăng thêm bảy mươi ba người. “Bảy mươi ba?” “Hai mươi là nhóm cậu nhìn thấy trong tệp lời dẫn. Năm mươi ba người còn lại không nộp yêu cầu vì họ nghĩ mình không đủ điều kiện.” Tôi ngẩng lên. “Anh biết chuyện này từ trước?” “Tôi biết số lượng. Không biết họ có muốn bước lên sân khấu hay không.” “Vì không ai hỏi.” “Đúng.” Minh Triết không chống chế. Điều đó khiến lời trách móc tiếp theo của tôi mắc lại ở cổ. Chúng tôi dành cả buổi sáng đo đường đi từ điểm chờ đến giữa sân khấu. Tôi cầm đồng hồ bấm giờ, Minh Triết đi thử với ba tốc độ khác nhau. Lần đầu anh bước như người khỏe mạnh, mất sáu giây. Lần thứ hai anh chống một chiếc nạng mượn từ phòng y tế, mất mười bốn giây. Lần thứ ba anh bịt mắt và đi cùng một người dẫn đường, mất hai mươi hai giây. Ở lần thứ ba, anh suýt đặt chân ra ngoài vạch phản quang. Tôi giữ khuỷu tay anh lại. “Dừng.” Minh Triết đứng yên, chiếc khăn đen che mắt. “Tôi lệch bao nhiêu?” “Nửa bàn chân.” “Nếu là đêm diễn, ánh đèn sẽ làm vạch khó nhìn hơn.” “Anh vẫn muốn mọi người đi trong tám giây?” “Không.” Anh tháo khăn. “Tôi muốn biết phải lấy thời gian ở đâu.” Chúng tôi tìm được mười một phút bằng cách bỏ phần chiếu biểu trưng của nhà tài trợ giữa các khoa. Tìm thêm bảy phút nếu người nhận bằng không dừng lại bắt tay đủ ba đại diện. Thêm bốn phút nếu ảnh tập thể được chụp sau lễ thay vì ngay trên sân khấu. Đổi lại, mỗi đề xuất đều đụng vào một người có quyền nói không. Buổi chiều, bốn sinh viên đầu tiên đến phòng đạo cụ. Phùng Tuyết Mai muốn tên mình được gọi cùng khoa công tác xã hội, không phải khoa hóa học nơi cô từng nhập học. Trần Gia Hòa cần thêm thời gian ở cầu thang nhưng không muốn người dẫn nhắc đến tai nạn. Một sinh viên tên La Tĩnh xin không bước lên sân khấu vì gia đình không biết cô đã chuyển ngành. Dịch Thanh muốn tự nói tên bằng micrô. Bốn người, bốn mong muốn khác nhau. Tôi lấy thẻ trắng, viết tên từng người rồi để họ tự sửa. Tuyết Mai gạch tên khoa cũ. Gia Hòa thêm một dấu chấm cạnh tên để đội hậu trường biết cần mở lối bên. La Tĩnh lật úp thẻ của mình. Dịch Thanh viết dưới tên một câu ngắn: Để tôi tự nói. Minh Triết ghi thời gian nhưng không hỏi thêm lý do. Khi La Tĩnh rời đi, anh đặt thẻ úp của cô vào phong bì riêng. “Tôi tưởng anh cần dữ liệu,” tôi nói. “Cô ấy đã cho dữ liệu cần thiết. Không tham gia.” “Anh không muốn biết vì sao à?” “Muốn biết không có nghĩa là có quyền hỏi.” Tôi chạm vào tấm thẻ của mình trước ngực. Thẻ tạm chỉ ghi tên, không ghi khóa. “Vậy tại sao anh chưa hỏi vì sao tôi bảo lưu?” Minh Triết dừng bút. “Vì cậu chưa muốn kể.” Câu trả lời nhẹ đến mức tôi phải quay đi giả vờ sắp xếp giấy. Đến tối, chúng tôi dựng một đường đi thử bằng băng dính trên sàn. Minh Triết đề xuất bỏ phần người dẫn đọc tên. Thay vào đó, mỗi sinh viên nhận một thẻ trắng, tự nói tên vào micrô ở điểm đầu rồi bước ra khi tên mình vừa vang trong hội trường. “Không kể thành tích?” tôi hỏi. “Không.” “Không kể lý do tốt nghiệp muộn?” “Không.” “Không biến ai thành câu chuyện vượt khó?” “Trừ khi chính họ muốn.” Tôi cắm micrô vào loa thử. “Tống Vãn Nghi.” Giọng tôi vọng trong hội trường trống. Không có niên khóa. Không có chú thích bảo lưu. Chỉ một cái tên. Minh Triết bấm đồng hồ. “Bốn giây.” “Anh đo cả tên tôi à?” “Cậu muốn bảy mươi ba người được tham gia.” “Và?” “Cậu nói chậm nhất trong nhóm lời dẫn.” Tôi cầm tấm thẻ ném về phía anh. Minh Triết nghiêng người tránh, lần đầu tiên tôi thấy anh cười thật sự. Nụ cười chỉ thoáng qua, nhưng đủ làm gương mặt vốn nghiêm đến khó gần của anh bỗng trẻ hơn. Anh không còn giống trưởng ban tổ chức đang bảo vệ một cỗ máy thời gian. Anh chỉ là một sinh viên hai mươi bốn tuổi ngồi giữa hội trường lúc chín giờ tối, ăn bánh mì nguội và bị tôi ném thẻ tên vì dám chê tốc độ nói. Chúng tôi thử lại. Lần này tôi chỉ nói tên. Ba giây. Tôi bước qua vạch giữa, nhận bìa bằng giả rồi đi xuống lối bên. Tổng cộng mười một giây. “Nếu mỗi người mười một giây, chúng ta vẫn thiếu.” “Không phải ai cũng cần cùng một thời gian.” Minh Triết vẽ ba đường trên giấy. “Nhưng chúng ta không được biến hỗ trợ thành nhãn công khai. Hậu trường phân luồng, trên sân khấu mọi người chỉ có tên.” “Anh đang đề xuất một hệ thống có ngoại lệ.” “Không. Một hệ thống có nhiều đường hợp lệ.” Tôi nhớ lại câu anh nói hôm trước. Ngoại lệ phụ thuộc vào người cho phép. Phương án phải dùng được cho bất kỳ ai cần nó. Có lẽ đó là cách Minh Triết xin lỗi mà không dùng từ xin lỗi. Ngày thứ tư, Đường Khả Nhi đến xem bản thử. Khả Nhi là sinh viên năm cuối ngành kinh tế, đại diện nhóm kết nối nhà tài trợ. Cô ấy mặc áo vest màu kem, tóc buộc thấp, nói chuyện nhỏ nhẹ đến mức người đối diện thường phải im mới nghe rõ. Cô ấy xem Dịch Thanh tự nói tên, xem Gia Hòa đi lối bên, rồi hỏi Minh Triết: “Phần giới thiệu thành tích đặt ở đâu?” “Bỏ.” “Nhà tài trợ mua khung phát sóng vì buổi lễ có hình ảnh sinh viên tiêu biểu.” “Vẫn có phần vinh danh riêng.” “Còn nhóm này?” Tôi không thích cách cô ấy gọi bảy mươi ba người là nhóm này. “Là sinh viên tốt nghiệp,” tôi nói. Khả Nhi nhìn sang tôi. “Tôi không phủ nhận. Nhưng phát sóng trực tiếp cần câu chuyện rõ. Nếu đưa thêm người, bên truyền thông sẽ muốn biết vì sao họ khác danh sách chính.” “Họ không cần khác.” “Vậy lý do gì để tạo một phân đoạn mới?” “Vì phân đoạn cũ loại họ.” Khả Nhi vẫn bình tĩnh. “Vãn Nghi, tôi hiểu cậu có trải nghiệm cá nhân. Nhưng nếu biến trải nghiệm đó thành tiêu chí, chúng ta đang dùng cảm xúc để thay quy trình.” Tôi thấy mặt nóng lên. Minh Triết đặt đồng hồ bấm giờ xuống bàn. “Phương án không dựa trên trải nghiệm của Vãn Nghi.” Khả Nhi quay sang anh. “Vậy dựa trên gì?” “Bảy mươi ba phản hồi, bốn mô hình đường đi, thời lượng đã đo và quyền đồng ý của từng người.” “Các cậu chưa có bảy mươi ba phản hồi.” “Chúng tôi sẽ có.” Khả Nhi nhìn tập thẻ trắng. “Cậu định bỏ biểu trưng giữa các khoa để lấy thời gian?” “Đúng.” “Điều đó vi phạm thỏa thuận hiển thị.” “Thỏa thuận cho phép dồn thời lượng biểu trưng vào mở và kết.” Cô ấy hơi nheo mắt. Minh Triết đã đọc kỹ hợp đồng hơn cả người phụ trách nó. “Còn phát sinh rủi ro?” “Tôi chịu trách nhiệm.” “Cậu không thể nhận thay cả ban.” “Bản thử nghiệm do tôi ký.” Tôi nhìn anh. Hai ngày trước, phương án là ý kiến gây rối của tôi. Lúc này, trước người có thể dừng nó, Minh Triết gọi đó là bản thử nghiệm của mình. Khả Nhi thu lại máy tính bảng. “Tôi cho các cậu ba ngày. Nếu tổng thời lượng vượt quá năm phút so với bản đã duyệt, phương án kết thúc.” Sau khi cô ấy đi, tôi hỏi: “Tại sao anh nhận trách nhiệm?” “Vì tôi là trưởng ban.” “Câu trả lời thật.” Minh Triết cúi nhặt một cuộn băng dính dưới sàn. “Vì nếu cô ấy nghĩ đây là yêu cầu cá nhân của cậu, cô ấy sẽ bác nó mà không xem dữ liệu.” “Còn nếu là phương án của anh?” “Cô ấy phải đọc.” Tôi muốn nói cảm ơn, nhưng từ ấy nghe quá nhẹ so với việc anh vừa đặt vị trí của mình lên bàn cân. Cuối cùng tôi đưa cho anh hộp sữa đậu nành còn ấm mua ở máy bán hàng. “Không đường,” tôi nói. “Anh uống loại này đúng không?” Minh Triết nhận lấy, hơi ngạc nhiên. “Sao cậu biết?” “Ba ngày, anh mua cùng một loại bốn lần.” “Cậu theo dõi dữ liệu của tôi à?” “Tôi đang kiểm tra một phương án.” Anh cười lần nữa. Đến cuối tuần, chúng tôi có ba mươi tám phản hồi. Hai mươi sáu người muốn bước lên sân khấu. Bảy người không muốn tham gia nhưng muốn tên xuất hiện trong sổ điện tử. Năm người chưa quyết định. Không ai muốn bị giới thiệu là sinh viên đặc biệt. Đó là kết quả rõ nhất. Chúng tôi ở lại phòng đạo cụ đến gần nửa đêm để nhập lựa chọn. Khi Minh Triết ra ngoài nhận cuộc gọi, máy tính của anh hiện thông báo ổ cứng sắp đầy. Tôi định đóng cửa sổ thì thấy một thư mục có tên LỄ TỐT NGHIỆP NĂM TRƯỚC. Tôi không mở tệp riêng tư. Tôi chỉ nhìn thấy ảnh thu nhỏ của sơ đồ chỗ ngồi ngay ngoài thư mục. Ở hàng cuối, ghế số hai mươi bảy được tô màu vàng. Bên cạnh là ba chữ TỐNG VÃN NGHI. Tôi ngồi yên. Năm trước, tôi vẫn ở Thiệu Hưng. Mẹ vừa bắt đầu tự đi lại sau ca phẫu thuật. Bạn cùng lớp gọi video từ lễ tốt nghiệp, còn tôi ngồi ngoài hành lang bệnh viện, cầm điện thoại bằng một tay và bóc cam bằng tay kia. Tôi đã nói mình không tiếc. Có lẽ tôi thực sự không tiếc tấm bìa bằng. Nhưng tôi từng tưởng chẳng ai nhận ra mình vắng mặt. Minh Triết trở lại, thấy màn hình rồi dừng ở cửa. “Tôi không mở,” tôi nói. “Tôi biết.” “Vì sao tên tôi ở đó?” Anh đặt điện thoại xuống bàn. “Danh sách lớp cũ có tên cậu. Tôi giữ ghế đến khi xác nhận cậu không về.” “Chúng ta từng quen nhau à?” “Không.” “Vậy tại sao?” “Vì một người đến muộn vẫn cần có chỗ trước khi họ quyết định không đến.” Tôi nhìn anh. “Nhưng năm nay chính quy trình anh ký lại xóa tên tôi.” Minh Triết không né câu hỏi. “Đúng.” Một tiếng rung khẽ phát ra từ chiếc đồng hồ điện tử trên tường. Mười hai giờ. Minh Triết đã cài nó báo giờ đóng cửa phòng. Tôi không đứng dậy. “Anh giữ một chiếc ghế cho người không biết mình có ghế, rồi năm sau anh bảo vệ danh sách không có tên người đó. Tôi nên hiểu anh thế nào?” “Hiểu rằng giữ một ghế không sửa được một quy trình sai.” “Anh biết nó sai từ bao giờ?” “Từ năm trước.” “Và anh vẫn ký?” “Vì tôi nghĩ nếu không thể sửa toàn bộ, ít nhất phải giữ buổi lễ chạy được.” Tôi bật cười, nhưng mắt cay lên. “Anh luôn chọn cái chạy được.” “Đúng.” “Dù phải bỏ ai lại?” Minh Triết nhìn tấm thẻ tạm trên cổ tôi. “Tôi từng nghĩ một hệ thống không hoàn hảo vẫn tốt hơn hỗn loạn. Bây giờ tôi không chắc.” “Vì tôi khiếu nại?” “Vì cậu buộc tôi nhìn xem cái gọi là trật tự đang làm ai im lặng.” Căn phòng nhỏ bỗng yên đến mức tôi nghe được tiếng quạt của máy tính. Tôi quay lại sơ đồ. Chiếc ghế vàng ở hàng cuối giống một lời tử tế đến quá muộn, cũng giống một bằng chứng rằng Minh Triết chưa bao giờ hoàn toàn tin vào quy trình mình bảo vệ. “Ngày mai,” tôi nói, “chúng ta hỏi đủ bảy mươi ba người.” “Ngày mai là chủ nhật.” “Anh có kế hoạch khác à?” “Có.” Tôi nhìn anh. Minh Triết kéo ghế ngồi xuống cạnh tôi, mở lại bảng phản hồi. “Làm ngay tối nay để ngày mai họ có thời gian trả lời.” Chúng tôi chia danh sách làm đôi. Trước khi gửi biểu mẫu, Minh Triết thêm một câu ở đầu trang: Bạn có quyền không kể lý do. Hãy chỉ chọn cách bạn muốn tên mình xuất hiện. Tôi đọc câu ấy hai lần. Rồi tôi đặt tấm thẻ trắng mang tên mình cạnh chiếc đồng hồ bấm giờ của anh. Lần đầu tiên, tôi không còn muốn thắng Lục Minh Triết. Tôi muốn biết nếu chúng tôi cùng đứng về một phía, cái hệ thống tưởng như không thể lay chuyển kia sẽ phải nhường lại bao nhiêu chỗ.