Đúng khoảnh khắc máy bay rời đường băng, cơ thể bạn bị ép nhẹ vào lưng ghế. Tiếng động cơ dày lên, những tòa nhà ngoài cửa sổ nhanh chóng nhỏ lại, và trong tai bắt đầu xuất hiện một cảm giác rất riêng: căng, bí, như thể có ai đó đặt một ngón tay vô hình lên màng nhĩ. Âm thanh quanh bạn trở nên đục hơn. Giọng nói xa đi một chút. Rồi bạn nuốt nước bọt, ngáp, hoặc chỉ tình cờ cử động hàm. “Tách.” Áp lực biến mất. Âm thanh bỗng rõ trở lại.

Tiếng “tách” ấy thường không phải dấu hiệu tai vừa hỏng. Trong phần lớn những chuyến bay bình thường, đó là âm thanh của một chiếc van sinh học đang làm đúng nhiệm vụ: cân bằng áp suất ở hai phía màng nhĩ. Cảm giác nhẹ nhõm sau tiếng tách chính là lúc chênh lệch áp suất được kéo về gần mức không.

Để hiểu chuyện gì vừa xảy ra, hãy hình dung tai của bạn gồm những khoang nằm cạnh nhau. Tai ngoài bắt đầu từ vành tai, đi qua ống tai và kết thúc ở màng nhĩ. Phía bên kia màng nhĩ là tai giữa, một khoang chứa không khí có các xương con cực nhỏ giúp truyền rung động âm thanh. Màng nhĩ ngăn cách tai ngoài với tai giữa, nhưng nó không phải một bức tường cứng. Nó là một màng mỏng, linh hoạt và rất nhạy với lực ép.

Áp suất trong tai ngoài gần như đi theo áp suất của khoang hành khách, bởi ống tai mở ra môi trường cabin. Tai giữa thì khác. Không khí trong khoang này không thể tự do đi xuyên qua màng nhĩ. Lối thông khí tự nhiên của nó là vòi nhĩ, còn gọi là vòi Eustachian, một ống hẹp nối tai giữa với vùng mũi họng, cụ thể là vòm mũi họng phía sau mũi.

Phần lớn thời gian, vòi nhĩ không mở rộng như một chiếc ống hút. Nó thường ở trạng thái khép để bảo vệ tai giữa khỏi dịch tiết, âm thanh và biến động áp lực từ vùng họng. Nó chỉ mở thoáng qua vào những thời điểm thích hợp, đặc biệt khi bạn nuốt hoặc ngáp. Cơ quan nhỏ bé này vừa phải kín, vừa phải biết mở đúng lúc. Vì thế nó hoạt động giống một chiếc van hơn là một đường hầm luôn thông suốt.

Khi máy bay lấy độ cao, áp suất khí quyển bên ngoài giảm. Cabin được điều áp, nên áp suất bên trong không giảm nhanh và sâu như không khí bên ngoài máy bay. Tuy vậy, cabin vẫn không giữ nguyên áp suất tương đương mặt đất trong toàn bộ hành trình. Khi độ cao cabin tăng, áp suất quanh tai ngoài của bạn giảm dần. Không khí đang bị giữ trong tai giữa vì thế có thể có áp suất cao hơn không khí trong cabin.

Chênh lệch ấy đẩy màng nhĩ hơi cong ra phía tai ngoài. Bạn có thể cảm thấy đầy tai, căng tai hoặc nghe âm thanh bị nghẹt. Khi vòi nhĩ mở, một lượng không khí thoát từ tai giữa xuống vùng mũi họng. Áp suất hai bên màng nhĩ tiến gần nhau hơn, màng nhĩ trở về vị trí thoải mái hơn, và bạn nghe tiếng “tách” hoặc “bụp” nhỏ.

Cách không khí thay đổi thể tích trong quá trình này có thể được hiểu bằng định luật Boyle. Với một lượng khí ở nhiệt độ tương đối ổn định, áp suất giảm thì thể tích có xu hướng tăng; áp suất tăng thì thể tích có xu hướng giảm. Đây là một định luật vật lý về quan hệ giữa áp suất và thể tích, không phải kết quả của một thử nghiệm điều trị lâm sàng. Trong tai giữa, không gian bị giới hạn bởi xương và màng nhĩ, nên không khí không thể nở hoặc co hoàn toàn tự do. Thay vào đó, nó tạo lực lên màng nhĩ cho đến khi vòi nhĩ mở và cho phép áp suất cân bằng.

Động tác nuốt và ngáp giúp kéo chiếc cần ấy. Khi bạn nuốt, nhiều cơ ở khẩu cái mềm và vùng họng phối hợp với nhau. Cơ căng màn hầu, tên giải phẫu là tensor veli palatini, đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc mở phần vòi nhĩ thường đang khép. Khi cơ này co, vòi nhĩ có thể hé ra trong thời gian ngắn. Không khí di chuyển theo hướng cần thiết để giảm chênh lệch áp suất. Tiếng tách xuất hiện vào lúc hệ thống đổi trạng thái, còn cảm giác nghe rõ hơn đến từ việc màng nhĩ và chuỗi xương con lại có thể rung thuận lợi.

Quá trình cân bằng áp suất khi máy bay bay lên và khi hạ xuống không hoàn toàn đối xứng. Trong lúc lên cao, áp suất cabin giảm, không khí trong tai giữa tương đối “thừa” và cần đi ra ngoài. Với nhiều người, vòi nhĩ cho không khí rời tai giữa dễ hơn cho không khí đi vào. Khí có thể đẩy van mở theo hướng thoát ra, vì vậy cảm giác lúc cất cánh thường nhẹ hoặc tự giải quyết khá nhanh.

Khi máy bay hạ độ cao, tình huống đảo ngược. Áp suất cabin tăng lên, trong khi áp suất tai giữa có thể vẫn thấp hơn. Không khí cần đi từ vùng mũi họng vào tai giữa. Hướng này thường khó hơn vì vòi nhĩ đang khép có thể bị chênh lệch áp suất ép chặt thêm. Màng nhĩ bị kéo vào trong, gây căng, đau và nghe nghẹt. Đó là lý do nhiều người thấy lúc hạ cánh khó chịu hơn lúc cất cánh, dù hình ảnh máy bay lao lên bầu trời có vẻ kịch tính hơn.

Cảm giác tách một vài lần, đầy tai thoáng qua rồi hết sau khi nuốt hoặc ngáp thường phù hợp với quá trình cân bằng áp suất bình thường. Tuy nhiên, không phải mọi cơn đau tai trên máy bay đều chỉ là một tiếng tách vô hại. Cần phân biệt hiện tượng sinh lý bình thường với vòi nhĩ hoạt động kém, tình trạng viêm hoặc tắc nghẽn, và chấn thương áp suất tai giữa.

Rối loạn chức năng vòi nhĩ là khi vòi nhĩ không mở, không đóng hoặc không điều hòa áp suất hiệu quả như cần thiết. Người gặp tình trạng này có thể thường xuyên thấy đầy tai, nghe lùng bùng, có tiếng lách tách, khó cân bằng áp suất hoặc khó chịu kéo dài sau chuyến bay. Những biểu hiện đó không đủ để bạn tự xác định nguyên nhân. Nhiều vấn đề khác nhau có thể tạo cảm giác tương tự, nên việc đánh giá cần dựa vào bệnh sử, khám tai và đôi khi các phép đo chuyên môn.

Cảm lạnh, viêm đường hô hấp trên, dị ứng mũi hoặc viêm tai giữa có thể làm niêm mạc quanh cửa vòi nhĩ sưng lên. Dịch nhầy và phù nề khiến chiếc van khó mở hơn đúng lúc. Một người bình thường cân bằng áp suất rất dễ trong chuyến bay trước có thể bỗng đau tai trong chuyến bay đang bị nghẹt mũi. Trẻ nhỏ cũng dễ gặp khó chịu vì cấu trúc vòi nhĩ còn ngắn, hẹp và có hướng khác so với người trưởng thành, đồng thời trẻ chưa biết chủ động ngáp hoặc thực hiện các động tác cân bằng áp suất.

Nếu chênh lệch áp suất lớn hoặc kéo dài, mô trong tai giữa có thể bị tổn thương. Đây là chấn thương áp suất tai giữa, hay middle-ear barotrauma. Màng nhĩ và niêm mạc tai giữa có thể bị kéo căng, sung huyết, tích dịch hoặc chảy máu. Trường hợp nặng hơn có thể liên quan đến thủng màng nhĩ. Một tiếng tách bình thường làm tai nhẹ đi rất khác với cơn đau dữ dội, suy giảm thính lực rõ, chóng mặt hoặc chảy dịch sau biến động áp suất.

Những mô tả này không chỉ đến từ kinh nghiệm truyền miệng trên máy bay. Y học hàng không và y học lặn từ lâu đã nghiên cứu tác động của thay đổi áp suất lên các khoang chứa khí trong cơ thể. Các tài liệu gắn với Edmonds và lĩnh vực aviation and diving medicine trình bày cơ chế chấn thương áp suất, sự khác nhau giữa lúc tăng và giảm áp, cùng vai trò của việc cân bằng tai giữa. Y học tai mũi họng hàng không cũng xem chức năng vòi nhĩ là yếu tố trung tâm trong khả năng thích nghi với thay đổi áp suất.

Sinh lý vòi nhĩ và bệnh lý tai giữa được mô tả sâu trong các công trình và giáo trình liên quan đến Bluestone. Tympanometry, hay nhĩ lượng, là một phương pháp giúp đánh giá cách hệ màng nhĩ và tai giữa đáp ứng khi áp suất trong ống tai được thay đổi có kiểm soát. Phép đo này có thể cung cấp thông tin về áp suất tai giữa và độ di động của màng nhĩ, nhưng nó không biến một cảm giác tách đơn lẻ thành chẩn đoán. Kết quả vẫn cần được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng phù hợp.

Một động tác thường được nhắc đến là nghiệm pháp Toynbee, mang tên Joseph Toynbee, nhà tai học thế kỷ mười chín. Cách thực hiện cổ điển là bịt mũi rồi nuốt. Việc nuốt kích hoạt các cơ mở vòi nhĩ, trong khi mũi bị đóng tạo thay đổi áp suất ở vùng mũi họng. Sinh lý của thao tác này phức tạp hơn ý tưởng đơn giản rằng nó luôn “bơm” không khí vào tai. Hiệu quả và hướng thay đổi áp suất có thể khác nhau tùy tình trạng vòi nhĩ, thời điểm và cách thực hiện. Nếu động tác phù hợp và không gây đau, nó có thể hỗ trợ một số người, nhưng không phải mệnh lệnh bắt buộc cho mọi đôi tai.

Trong chuyến bay, lựa chọn đơn giản nhất là tạo cơ hội cho vòi nhĩ mở tự nhiên. Bạn có thể nuốt đều, ngáp, nhai hoặc uống từng ngụm nước, đặc biệt trong giai đoạn máy bay bắt đầu hạ độ cao. Giữ đủ nước có thể giúp bạn dễ chịu hơn khi không khí cabin khô, dù uống nước không trực tiếp xóa mọi nguyên nhân gây tắc vòi nhĩ. Điều quan trọng là bạn nuốt thường xuyên và nhận ra cảm giác căng trước khi nó trở thành đau rõ rệt.

Bạn cũng nên cố gắng thức trong lúc hạ độ cao nếu tai thường khó cân bằng. Khi ngủ, bạn nuốt ít hơn và không chủ động phản ứng với cảm giác tăng áp lực. Đến lúc thức dậy, chênh lệch có thể đã lớn hơn và khó xử lý hơn. Không cần căng thẳng theo dõi từng mét độ cao. Chỉ cần chú ý khi phi hành đoàn chuẩn bị cabin để hạ cánh hoặc khi bạn cảm thấy tai bắt đầu đầy.

Valsalva là một lựa chọn khác thường được nhắc tới: khép miệng, bịt mũi và thổi ra rất nhẹ như thể đang cố đưa một ít không khí về phía mũi bị đóng. Từ quan trọng là “nhẹ”. Không nên rặn mạnh, thổi quyết liệt hoặc tiếp tục khi đau. Áp lực quá mức không bảo đảm vòi nhĩ sẽ mở an toàn và có thể gây hại cho các cấu trúc nhạy cảm của tai. Nếu một lần thử nhẹ không hiệu quả, nuốt, ngáp hoặc dừng lại thường hợp lý hơn việc tăng sức ép.

Với em bé, bú mẹ, bú bình hoặc dùng núm vú giả trong lúc cất cánh và đặc biệt khi hạ độ cao có thể khuyến khích động tác mút và nuốt. Không cần đánh thức hoặc ép ăn bằng mọi giá nếu điều đó không an toàn hay không phù hợp với lịch bú. Tư thế cho ăn, nguy cơ sặc và các hướng dẫn chăm sóc riêng của trẻ vẫn quan trọng hơn mục tiêu tạo một tiếng tách trong tai.

Nếu đang nghẹt mũi nặng, bị nhiễm trùng đường hô hấp, đau tai hoặc viêm tai, tránh bay hay lặn khi có thể là lựa chọn thận trọng. Lặn tạo ra biến đổi áp suất nhanh và có thể lớn, nên việc không cân bằng được tai khi xuống nước cần được tôn trọng, không cố vượt qua bằng đau đớn. Với chuyến bay không thể hoãn, người có bệnh nền hoặc triệu chứng đáng kể nên hỏi nhân viên y tế về cách chuẩn bị phù hợp thay vì tự thử hàng loạt thuốc.

Thuốc thông mũi không phải giải pháp vô hại cho mọi người. Một số loại có thể ảnh hưởng đến huyết áp, nhịp tim, giấc ngủ, thai kỳ hoặc tương tác với thuốc khác. Thuốc xịt tại chỗ cũng có giới hạn sử dụng và có thể gây nghẹt mũi bật lại nếu dùng không phù hợp. Quyết định dùng thuốc, chọn loại và chọn thời điểm nên dựa trên hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi bạn có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, bệnh tuyến giáp, glaucoma, đang mang thai hoặc đang dùng thuốc khác.

Sau chuyến bay, cảm giác đầy nhẹ có thể mất thêm một khoảng thời gian để hết hoàn toàn. Nhưng đau dữ dội hoặc dai dẳng, nghe kém rõ rệt, chóng mặt, mất thăng bằng, dịch hoặc máu chảy từ tai, sốt, hay triệu chứng không cải thiện cần được đánh giá y tế. Người vừa phẫu thuật tai hoặc có thủ thuật liên quan đến tai nên làm theo hướng dẫn riêng của bác sĩ trước khi bay và cần được tư vấn nếu xuất hiện triệu chứng. Đây không phải những tình huống để tự chẩn đoán chỉ bằng tiếng tách.

Lần tới khi máy bay rời đường băng hoặc nghiêng cánh để bắt đầu hạ độ cao, bạn có thể nhận ra cả chuỗi sự kiện đang diễn ra. Cabin đổi áp suất. Tai ngoài thích nghi ngay với không khí quanh bạn. Tai giữa chậm hơn một nhịp vì nằm sau màng nhĩ. Chênh lệch áp suất làm màng nhĩ cong đi. Bạn nuốt hoặc ngáp. Cơ tensor veli palatini góp phần mở vòi Eustachian. Một lượng không khí đi qua vùng nối với vòm mũi họng. Màng nhĩ được giải phóng, âm thanh sáng rõ trở lại, và tiếng “tách” nhỏ vang lên.