Bạn vừa cắn một miếng mì cay, và chỉ vài giây sau, chiếc mũi bỗng biến thành vòi nước bị hỏng. Nước mũi chảy tong tong, mắt long lanh, trán lấm tấm mồ hôi, trong khi miệng nóng rực như vừa nuốt một quả cầu lửa. Nhưng điều kỳ lạ là quả ớt không thật sự đốt cháy bạn, và nhiệt độ trong mũi cũng chẳng tăng lên đến mức nguy hiểm. Vậy tại sao cơ thể lại phản ứng như thể đang phải dập một đám cháy?

Thủ phạm nổi tiếng nhất là capsaicin, hợp chất tạo cảm giác cay trong các loại ớt. Capsaicin không phải “nhiệt” theo nghĩa vật lý, nên một quả ớt ở nhiệt độ phòng vẫn có thể khiến bạn cảm thấy bỏng rát. Nó đánh lừa một hệ thống cảnh báo vốn được thiết kế để phát hiện nhiệt độ cao và những kích thích có khả năng gây tổn thương. Nói cách khác, ngọn lửa bạn cảm nhận chủ yếu là một tín hiệu thần kinh, không phải ngọn lửa thật.

Trên các đầu tận cùng của dây thần kinh cảm giác trong miệng, họng và vùng mũi có một loại kênh ion tên là TRPV1. Bình thường, TRPV1 có thể được kích hoạt bởi nhiệt độ nóng, môi trường có tính axit và một số tín hiệu liên quan đến tổn thương mô. Capsaicin tình cờ có hình dạng và đặc tính phù hợp để mở chiếc “cổng báo nóng” này. Khi cổng mở, các tế bào thần kinh bắt đầu phát tín hiệu dồn dập, khiến não diễn giải rằng khu vực ấy đang bị nóng và kích thích mạnh.

Tín hiệu từ vùng mặt, miệng và mũi được truyền đi chủ yếu qua các nhánh cảm giác thuộc hệ thần kinh sinh ba, hay trigeminal nerve. Những sợi hướng tâm, gọi là trigeminal afferents, mang thông tin kích thích về các trung tâm xử lý trong thân não. Hãy tưởng tượng StickerMan kéo chuông báo cháy: TRPV1 là nút báo động, dây thần kinh sinh ba là đường dây liên lạc, còn thân não là phòng điều khiển. Chỉ trong thời gian rất ngắn, phòng điều khiển có thể phát lệnh cho nhiều hệ thống phòng vệ cùng hoạt động.

Một phần quan trọng của phản ứng ấy là phản xạ tự chủ qua hệ đối giao cảm, tức parasympathetic system. Các tín hiệu đi ra làm tăng hoạt động của những tuyến tiết dịch trong niêm mạc mũi và có thể làm thay đổi lưu lượng máu tại đây. Kết quả là mũi sản xuất nhiều dịch loãng, trong và chảy nhanh, hiện tượng thường được mô tả là watery rhinorrhea. Chiếc mũi không “hỏng”; nó đang cố pha loãng và đẩy tác nhân kích thích ra ngoài.

Phản xạ này không nhất thiết chỉ dừng ở mũi. Hệ thống cảm giác và tự chủ quanh mặt có nhiều đường liên kết, nên bạn có thể chảy nước mắt, đỏ mặt hoặc đổ mồ hôi, đặc biệt ở trán và quanh môi. Nước mắt có thể thoát xuống hốc mũi qua ống lệ, góp thêm một phần chất lỏng khiến tình hình trông càng kịch tính. Vì vậy, một miếng ớt có thể khiến StickerMan vừa sụt sịt, vừa lau mắt, vừa quạt miệng như đang biểu diễn cả dàn phản xạ cùng lúc.

Hiện tượng chảy nước mũi liên quan đến ăn uống thường được gọi là viêm mũi do vị giác, hay gustatory rhinitis. Cái tên có chữ “viêm mũi”, nhưng trong nhiều trường hợp, đây chủ yếu là một phản xạ không dị ứng chứ không phải hệ miễn dịch tấn công món ăn. Dịch thường trong và xuất hiện trong lúc ăn hoặc ngay sau khi ăn, nổi bật nhất khi món ăn cay, nóng hoặc có mùi vị kích thích mạnh. Khi bữa ăn kết thúc và kích thích giảm đi, triệu chứng thường cũng lắng xuống.

Capsaicin là ngôi sao dễ nhận diện, nhưng nó không phải diễn viên duy nhất. Một bát súp nóng về nhiệt độ có thể trực tiếp kích hoạt các cảm biến nhiệt, trong khi tiêu, mù tạt, wasabi, gừng hoặc những gia vị mạnh khác có thể kích thích những thụ thể cảm giác theo các con đường hơi khác nhau. Hơi nóng bốc lên từ món ăn cũng tác động vào niêm mạc mũi trước khi chiếc thìa chạm đến miệng. Vì thế, có người không ăn ớt vẫn chảy nước mũi khi thưởng thức phở nóng, lẩu sôi hoặc một món nhiều tiêu.

Có người ăn ớt đỏ mặt nhưng mũi vẫn khô, trong khi người khác chỉ cần ngửi bát canh cay đã phải tìm khăn giấy. Sự khác biệt có thể liên quan đến mức độ tăng phản ứng của niêm mạc mũi, độ nhạy của các đầu dây thần kinh và cách hệ thần kinh tự chủ được điều chỉnh. Tuổi tác cũng có thể đóng vai trò; gustatory rhinitis được ghi nhận rõ hơn ở một số người lớn tuổi. Tiền sử viêm mũi không dị ứng hoặc chiếc mũi vốn dễ phản ứng với lạnh, nước hoa, khói và thay đổi thời tiết cũng có thể khiến hiện tượng nổi bật hơn.

Điểm quan trọng là đừng vội gọi mọi lần sụt sịt sau bữa ăn là dị ứng thực phẩm. Gustatory rhinitis điển hình thường gây dịch mũi loãng, có thể kèm nước mắt hoặc mồ hôi, nhưng không nhất thiết gây mề đay hay khó thở. Dị ứng thực phẩm là phản ứng miễn dịch và có thể tiến triển nhanh, ảnh hưởng đến da, đường hô hấp, tiêu hóa và tuần hoàn. Hai tình huống có thể bắt đầu gần thời điểm ăn, nhưng mức độ nguy hiểm và cách xử trí hoàn toàn khác nhau.

Những dấu hiệu đáng lo cho dị ứng nghiêm trọng gồm nổi mề đay lan rộng, sưng môi, lưỡi hoặc họng, khàn tiếng, khò khè và khó thở. Một số người có thể nôn nhiều, đau quặn bụng, chóng mặt, lả đi hoặc cảm giác sắp ngất do huyết áp tụt. Nếu nhiều hệ cơ quan cùng bị ảnh hưởng sau khi ăn, hoặc có bất kỳ biểu hiện cản trở hô hấp hay tuần hoàn, cần nghĩ đến phản vệ thay vì chỉ là “không chịu được đồ cay”. Đây là tình huống cấp cứu, không nên ngồi chờ xem nước mũi có tự hết hay không.

Khi nghi phản vệ, hãy gọi dịch vụ cấp cứu ngay và sử dụng bút tiêm epinephrine nếu người đó đã được kê, theo đúng hướng dẫn từng được nhân viên y tế cung cấp. Không thay epinephrine bằng thuốc kháng histamine, nước chanh, tắm lạnh hay bất kỳ mẹo truyền miệng nào. Nếu triệu chứng có vẻ đỡ sau liều đầu, người bệnh vẫn cần được đánh giá khẩn cấp vì phản ứng có thể kéo dài hoặc tái phát. An toàn quan trọng hơn việc cố xác định chính xác món gia vị nào là thủ phạm ngay tại bàn ăn.

Chảy nước mũi do nhiễm trùng cũng có bối cảnh khác. Cảm lạnh hoặc nhiễm virus thường kéo dài nhiều giờ đến nhiều ngày, có thể đi kèm nghẹt mũi, đau họng, ho, mệt mỏi hoặc sốt, chứ không chỉ xuất hiện đúng lúc ăn. Viêm mũi dị ứng với phấn hoa, bụi nhà hoặc lông động vật thường gây hắt hơi thành tràng, ngứa mũi, ngứa mắt và triệu chứng tái diễn khi tiếp xúc tác nhân. Dù có những vùng chồng lấp, thời điểm khởi phát và các dấu hiệu đi kèm thường cung cấp manh mối quan trọng.

Nếu triệu chứng nhẹ và chỉ xuất hiện khi ăn, cách đơn giản nhất là giảm mức độ kích thích. Bạn có thể dùng ít ớt hơn, chọn khẩu phần nhỏ hơn, để món ăn nguội bớt và ăn chậm thay vì đưa một lượng lớn capsaicin vào miệng cùng lúc. Hạn chế rượu bia trong bữa ăn hoặc tránh kết hợp rượu với món vừa nóng vừa cay cũng có thể giúp. Và đôi khi giải pháp thực tế nhất chỉ là chuẩn bị sẵn khăn giấy mềm để tránh lau mũi quá mạnh gây rát da.

Rửa mũi bằng dung dịch saline có thể giúp làm sạch chất kích thích và làm dịu niêm mạc ở một số người, nhưng phải thực hiện đúng cách. Nước dùng để pha hoặc rửa cần là nước vô trùng, nước cất, hoặc nước đã được đun sôi đúng cách rồi để nguội; không dùng nước máy trực tiếp. Dụng cụ phải được vệ sinh và để khô theo hướng dẫn, còn dung dịch cần có nồng độ phù hợp thay vì tự pha tùy hứng quá mặn hoặc quá nhạt. Nếu bạn không chắc quy trình, hãy hỏi dược sĩ hoặc nhân viên y tế trước khi thực hiện.

Tuyệt đối không nhét ớt, bột tiêu, tỏi, tinh dầu hay các dung dịch “nóng” vào trong mũi để mong cơ thể quen dần. Niêm mạc mũi rất nhạy cảm, và các chất đậm đặc có thể gây bỏng hóa học, kích ứng nặng hoặc làm triệu chứng tồi tệ hơn. Tinh dầu có mùi dễ chịu không có nghĩa là an toàn khi tiếp xúc trực tiếp với mô bên trong mũi. Phản xạ bảo vệ không phải thử thách cần được luyện bằng cách tăng mức độ tổn thương.

Cũng cần thận trọng với thuốc xịt thông mũi co mạch bán không cần đơn. Dùng quá thường xuyên hoặc kéo dài hơn hướng dẫn có thể dẫn đến nghẹt mũi bật lại, khiến người dùng càng xịt càng phụ thuộc mà mũi lại càng khó chịu. Hơn nữa, vấn đề chính của gustatory rhinitis thường là tiết dịch loãng do phản xạ, nên một sản phẩm trị nghẹt chưa chắc nhắm đúng cơ chế. Đừng tự phối hợp nhiều loại thuốc xịt chỉ vì chúng đều mang nhãn “dành cho mũi”.

Khi triệu chứng thường xuyên, gây gián đoạn bữa ăn hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, bác sĩ có thể đánh giá kiểu viêm mũi và thảo luận phương pháp điều trị tại mũi nhắm đúng triệu chứng. Lựa chọn phù hợp phụ thuộc vào bệnh nền, thuốc đang dùng, tuổi, kiểu triệu chứng và các chống chỉ định riêng. Một phương pháp hữu ích với người này có thể không phù hợp với người khác, đặc biệt nếu có bệnh tim mạch, tăng nhãn áp, vấn đề tuyến tiền liệt hoặc thai kỳ. Vì vậy, đây là cuộc trao đổi với chuyên gia, không phải lời mời tự kê đơn qua mạng.

Một số kiểu chảy dịch cần được kiểm tra sớm thay vì quy cho món cay. Dịch trong như nước chảy dai dẳng chỉ từ một bên mũi, đặc biệt sau chấn thương đầu, phẫu thuật vùng xoang hoặc khi cúi người về phía trước, có thể là dấu hiệu cần đánh giá khẩn trương. Hiếm khi, dịch như vậy liên quan đến rò dịch não tủy, tình trạng không thể phân biệt chắc chắn bằng mắt thường tại nhà. Đừng nếm dịch hoặc trì hoãn khám chỉ vì nó không có màu.

Dịch mũi có máu lặp lại, mùi hôi rõ, sốt hoặc đau vùng mặt đáng kể cũng không phù hợp với một phản xạ đơn giản sau ăn. Những dấu hiệu này có thể liên quan đến nhiễm trùng, tổn thương, dị vật hoặc vấn đề khác cần được khám trực tiếp. Tương tự, nếu các bữa ăn thường xuyên gây ho sặc, nghẹn, thức ăn mắc lại hoặc khó nuốt, cần báo cho nhân viên y tế. Khi đó, câu chuyện không còn chỉ là chiếc mũi phản ứng với capsaicin mà có thể liên quan đến an toàn đường thở và chức năng nuốt.

Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh thần kinh hoặc rối loạn nuốt cần được chú ý đặc biệt khi vừa ăn vừa ho sặc. Đừng cố ép họ uống thêm thật nhanh để “đẩy thức ăn xuống”, vì điều đó có thể làm tăng nguy cơ hít sặc. Nếu người đó không thể ho, nói hoặc thở, hãy gọi cấp cứu và thực hiện sơ cứu nghẹn theo kỹ năng đã được đào tạo. Một phản xạ nước mũi thông thường không làm mất khả năng hô hấp, nên bất kỳ dấu hiệu tắc đường thở nào cũng phải được coi là khẩn cấp.

Vậy toàn bộ chuỗi phản ứng diễn ra như thế này: capsaicin chạm vào các đầu dây thần kinh cảm giác và kích hoạt TRPV1 dù không tạo ra nhiệt thật. Các trigeminal afferents truyền tín hiệu kích thích về thân não, nơi khởi động phản xạ tự chủ đối giao cảm. Các tuyến trong mũi tăng tiết dịch để pha loãng và đẩy tác nhân ra ngoài, tạo nên dòng nước mũi loãng, đôi khi kéo theo nước mắt và mồ hôi. Đó là một hệ thống phòng vệ hoạt động hơi nhiệt tình, chứ không phải bằng chứng rằng khuôn mặt bạn đang tan chảy.

Payoff thú vị nhất là cảm giác cay và nước mũi thực ra là hai phần của cùng một màn báo động thần kinh. Miệng hét “nóng”, dây thần kinh sinh ba chuyển tin, thân não bấm nút “rửa sạch”, còn chiếc mũi lập tức mở vòi. Với đa số trường hợp chỉ xảy ra khi ăn cay hoặc ăn nóng rồi nhanh chóng hết, đây thường là phản xạ không dị ứng và có thể kiểm soát bằng cách điều chỉnh món ăn. Nhưng nếu xuất hiện khó thở, sưng họng, chóng mặt, dấu hiệu bất thường kéo dài hoặc bất kỳ cờ đỏ nào, đừng để lời giải thích vui nhộn này thay thế việc đánh giá y tế.

Lần tới khi StickerMan vừa ăn một miếng ớt vừa phải lao đi tìm khăn giấy, hãy nhớ rằng cơ thể không hề nhầm lẫn hoàn toàn. Nó chỉ dùng một cảm biến có thể nhận cả nhiệt thật lẫn tín hiệu hóa học của capsaicin, rồi chọn phản ứng phòng vệ nhanh hơn khả năng bạn giải thích rằng “đây chỉ là bữa tối”. Chiếc mũi chảy không phải vì ớt biến thành nước, mà vì não đã ra lệnh cho các tuyến mũi tự tạo nước để ứng phó. Một miếng cay, một chiếc cổng TRPV1, một đường dây sinh ba và cả thác nước bắt đầu từ đó.