xét xử, xây dựng, buôn bán — tất cả đều cần cùng một thước đo.
Tần cho xây dựng và mở rộng mạng lưới đường.
Những con đường thẳng, rộng, nối trung tâm với biên cương giúp quân lệnh và quân
đội di chuyển nhanh hơn.
Đế chế không chỉ được giữ bằng gươm giáo,
mà còn bằng đường đi, trạm dịch, văn thư và con dấu.
Nhưng mặt sau của trật tự ấy là sức ép nặng nề.
Pháp luật Tần nghiêm khắc.
Thuế khóa, lao dịch, nghĩa vụ quân sự đè lên dân chúng.
Những công trình lớn cần vô số nhân lực.
Người dân vừa bước ra khỏi thời chiến lại bị cuốn vào một guồng máy mới:
xây cung điện, làm đường, đắp thành, canh giữ biên cương,
vận chuyển lương thảo.
Đế chế Tần mạnh vì nó biết tổ chức con người như những bánh răng.
Nhưng con người không phải bánh răng.
Và khi bị siết quá lâu, họ sẽ gãy — hoặc bật ngược lại.
Vạn lý trường thành và những bóng người trên biên ải
Ở phương bắc, các nhóm du mục, đặc biệt là Hung Nô,
là mối đe dọa thường trực.
Trước thời Tần, các nước như Tần, Triệu,
Yên đã từng xây những đoạn thành phòng thủ riêng lẻ.
Sau thống nhất, Tần Thủy Hoàng sai tướng Mông Điềm chỉ huy quân đẩy lùi Hung Nô
và nối, sửa, mở rộng các tuyến thành cũ.
Đó không phải Vạn Lý Trường Thành bằng gạch đá như nhiều đoạn nổi tiếng thời Minh
sau này.
Thành thời Tần phần lớn được đắp bằng đất nện,
đá và vật liệu tại chỗ.
Nhưng ý nghĩa của nó rất lớn:
một ranh giới quân sự khổng lồ, biểu tượng cho tham vọng kiểm soát biên cương của
đế chế.
Hãy tưởng tượng những đoàn dân phu đi về phía bắc.
Họ rời làng trong bụi đường, mang theo áo mỏng,
lương khô, nỗi lo cho ruộng nhà và tiếng khóc của người thân.
Trên biên ải gió lạnh, họ đào đất, khuân đá,
nện tường.
Có người là lính, có người là tù nhân, có người là dân bị trưng tập.
Tên tuổi của họ không được khắc lên sử sách.
Nhưng mồ hôi và xương cốt của họ nằm trong nền móng của những công trình mà hậu
thế gọi là kỳ vĩ.
Tần Thủy Hoàng cũng cho xây dựng cung điện,
trong đó nổi tiếng nhất là A Phòng cung được nhắc nhiều trong văn học và sử liệu
cổ.
Quy mô thực tế và mức độ hoàn thành của công trình này vẫn là vấn đề được giới
nghiên cứu khảo sát, nhưng chắc chắn triều Tần đã huy động nguồn lực khổng lồ cho
các dự án cung thất và lăng mộ.
Đặc biệt, lăng mộ của Tần Thủy Hoàng ở Ly Sơn là một trong những công trình gây
kinh ngạc nhất thế giới cổ đại.
Đội quân đất nung được phát hiện vào thế kỷ XX — hàng nghìn tượng binh mã với gương
mặt, dáng đứng, kiểu tóc, áo giáp khác nhau — cho thấy quy mô tổ chức và niềm tin
về quyền lực sau cái chết của vị hoàng đế đầu tiên.
Trong đời sống, ông muốn thống nhất thiên hạ.
Trong cái chết, dường như ông cũng muốn mang theo một triều đình,
một quân đội, một thế giới riêng.