một quân đội, một thế giới riêng.
Sách bị đốt, tiếng nói bị chôn trong sợ hãi
Một đế chế mới không chỉ sợ quân thù bên ngoài.
Nó còn sợ ký ức.
Sau khi thống nhất, trong thiên hạ vẫn còn nhiều học giả nhớ về các nước cũ,
ca ngợi chế độ xưa, chỉ trích pháp lệnh mới.
Tần, vốn đặt nền trên Pháp gia và quyền lực tập trung,
không dễ chấp nhận những tiếng nói có thể làm lung lay trật tự.
Năm 213 TCN, theo ghi chép của Sử ký, Lý Tư đề nghị kiểm soát sách vở và tư tưởng.
Những sách không phục vụ trực tiếp cho triều đình,
đặc biệt là các trước tác lịch sử của các nước cũ và nhiều sách thuộc các học phái
bị hạn chế, bị đốt hoặc bị cấm lưu hành trong dân gian.
Một số loại sách thực dụng như y dược, bói toán,
nông nghiệp được cho là không thuộc diện cấm tương tự.
Năm sau, 212 TCN, xảy ra sự kiện thường được gọi là “chôn nho”. Sử liệu truyền
thống kể rằng Tần Thủy Hoàng xử tử nhiều phương sĩ hoặc học giả sau khi bị lừa
dối trong việc tìm thuốc trường sinh và sau các lời chỉ trích triều đình.
Con số, thành phần nạn nhân và cách hiểu sự kiện này vẫn được giới sử học thảo
luận, nhưng trong ký ức văn hóa Trung Hoa,
nó trở thành biểu tượng cho sự đàn áp tư tưởng của nhà Tần.
Dù nhìn từ góc độ nào, điều rõ ràng là triều Tần muốn kiểm soát lời nói,
sách vở và ký ức.
Nhưng sách có thể cháy, còn oán hận thì không dễ thành tro.
Mỗi lệnh cấm có thể làm im một căn phòng,
nhưng cũng có thể khiến lời thì thầm lan xa hơn trong bóng tối.
Mỗi hình phạt có thể khiến người ta cúi đầu,
nhưng không nhất thiết khiến họ trung thành.
Nhà Tần xây dựng trật tự bằng sợ hãi, và sợ hãi là thứ có thể giữ con người đứng
yên — cho đến khi họ không còn gì để mất.