Cánh cổng hàm dương mở ra
Lưu Bang tiến vào Quan Trung trước Hạng Vũ.
Ông biết cách lấy lòng dân:
giảm bớt hà khắc, hứa bỏ những luật lệ nặng nề của Tần,
chỉ giữ vài điều cốt yếu như giết người thì phải chết,
làm bị thương và trộm cắp thì chịu tội.
So với bộ luật và hình phạt khiến dân chúng khiếp sợ trước đó,
những lời ấy như một hơi thở khác.
Tử Anh ra hàng Lưu Bang.
Nhà Tần chính thức kết thúc vào năm 207 TCN.
Từ năm 221 TCN đến 207 TCN, đế chế Tần thống nhất chỉ tồn tại khoảng mười lăm
năm.
Nếu tính từ khi Doanh Chính lên ngôi vua Tần thì dài hơn nhiều,
nhưng vương triều đế quốc mà ông lập ra — cái vương triều ông mong truyền muôn
đời — lại ngắn ngủi như ánh chớp.
Sau đó, Hạng Vũ tiến vào Hàm Dương.
Theo sử liệu truyền thống, ông giết Tử Anh,
đốt phá cung điện, chia lại thiên hạ.
Lửa cháy trên kinh đô Tần như dấu chấm hết cho giấc mộng đế quốc đầu tiên.
Nhưng lịch sử không đơn giản là một đống tro.
Nhà Tần sụp đổ, nhưng nhiều thứ Tần tạo ra không biến mất.
Mô hình hoàng đế, hệ thống quận huyện, tư tưởng tập quyền,
chuẩn hóa chữ viết và đo lường, khái niệm một thiên hạ thống nhất dưới một triều
đình trung ương — tất cả tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến các triều đại sau,
đặc biệt là nhà Hán.
Lưu Bang sau này lập nhà Hán, mềm dẻo hơn Tần trong nhiều chính sách,
nhưng vẫn kế thừa không ít khung xương của đế chế Tần.
Nói cách khác, Tần chết trẻ, nhưng bóng của Tần sống rất lâu.
Vương triều ngắn ngủi để lại cái bóng dài
Nhìn lại nhà Tần, ta thấy một nghịch lý lớn.
Không có Tần, lịch sử Trung Hoa có thể đã tiếp tục chìm trong chia cắt lâu hơn.
Tần chấm dứt thời Chiến Quốc, tạo ra một không gian chính trị thống nhất,
đặt nền cho kiểu nhà nước đế quốc kéo dài hơn hai nghìn năm.
Những cải cách của Tần có tầm vóc rất lớn.
Chúng không chỉ là mệnh lệnh của một đời vua,
mà là sự thay đổi cấu trúc của cả nền văn minh.
Nhưng cũng chính Tần là lời cảnh báo.
Một quốc gia có thể mạnh vì pháp luật nghiêm minh,
nhưng nếu pháp luật biến thành roi vọt vô tận,
nó sẽ nuôi oán hận.
Một triều đình có thể thống nhất chữ viết,
tiền tệ, đo lường, nhưng nếu không thống nhất được lòng người,
mọi con đường lớn cũng có thể trở thành đường cho quân nổi dậy tiến về kinh đô.
Một hoàng đế có thể xây lăng mộ cho vĩnh cửu,
nhưng không thể ép thời gian quỳ xuống trước ngai vàng.
Tần Thủy Hoàng là nhân vật vĩ đại và đáng sợ cùng lúc.
Ông là người thống nhất thiên hạ, nhà tổ chức phi thường,
vị quân chủ có tầm nhìn vượt khỏi giới hạn của một nước chư hầu.
Nhưng ông cũng là biểu tượng của bạo quyền,
của sự kiểm soát khắc nghiệt, của niềm tin rằng con người có thể bị ép vào trật
tự bằng sợ hãi.
Đế chế Tần giống như một thanh kiếm được rèn quá sắc.
Nó chém đứt thời đại cũ, nhưng cũng làm tay người cầm kiếm chảy máu.
Khi Hàm Dương cháy, khi Tử Anh đầu hàng,
khi những tượng binh mã im lặng dưới lòng đất,
giấc mộng muôn đời của Tần Thủy Hoàng đã tan.
Nhưng từ đống tro ấy, một câu hỏi vẫn còn vang qua lịch sử:
Làm sao để xây dựng một quốc gia đủ mạnh để thống nhất,
nhưng đủ nhân hậu để tồn tại?
Nhà Tần không trả lời được câu hỏi đó.
Nhưng chính vì thất bại của nó, các triều đại sau buộc phải đi tìm câu trả lời.
Và vì thế, vương triều chỉ kéo dài mười lăm năm ấy vẫn đứng ở một vị trí đặc biệt
trong lịch sử thế giới:
ngắn ngủi, dữ dội, rực sáng, rồi sụp đổ — như một ngọn lửa đã thiêu cháy thời Chiến
Quốc, đồng thời soi rõ cái giá của quyền lực khi nó quên mất con người.