1
00:00:00,880 --> 00:00:03,380
Khi thiên hạ còn vỡ thành bảy mảnh

2
00:00:04,920 --> 00:00:08,460
Trước khi có một Trung Hoa thống nhất, trước khi hai chữ “hoàng đế” vang lên như

3
00:00:08,460 --> 00:00:12,820
một mệnh lệnh phủ xuống núi sông, vùng đất rộng lớn giữa Hoàng Hà và Trường Giang

4
00:00:12,820 --> 00:00:17,340
từng là một bàn cờ khổng lồ, nơi bảy nước lớn nhìn nhau bằng ánh mắt vừa cảnh giác

5
00:00:17,340 --> 00:00:18,040
vừa thèm muốn.

6
00:00:18,560 --> 00:00:19,880
Đó là thời Chiến Quốc.

7
00:00:20,940 --> 00:00:23,980
Tề ở phía đông giàu có, Sở ở phía nam rộng lớn,

8
00:00:24,140 --> 00:00:27,880
Yên ở phương bắc lạnh giá, Hàn, Triệu, Ngụy chen nhau ở trung nguyên,

9
00:00:27,880 --> 00:00:32,840
còn Tần — nước từng bị coi là thô cứng nơi biên viễn phía tây — lại âm thầm lớn

10
00:00:32,840 --> 00:00:35,920
lên sau những rặng núi, như một con thú đã học cách chờ đợi.

11
00:00:37,120 --> 00:00:40,870
Trong nhiều thế kỷ, các nước chư hầu đánh nhau không dứt.

12
00:00:41,400 --> 00:00:43,620
Hôm nay kết minh, ngày mai phản bội.

13
00:00:44,140 --> 00:00:44,980
Thành trì đổi chủ.

14
00:00:45,740 --> 00:00:48,380
Dòng họ quý tộc hưng rồi suy.

15
00:00:48,620 --> 00:00:53,260
Dân chúng bị cuốn vào chiến tranh như cỏ khô bị cuốn vào lửa.

16
00:00:53,580 --> 00:00:57,600
Những người cày ruộng có thể vừa gieo hạt mùa xuân đã bị bắt đi lính mùa hạ.

17
00:00:58,640 --> 00:01:03,260
Những người mẹ tiễn con ra trận không biết liệu mùa thu có còn được nghe tiếng

18
00:01:03,260 --> 00:01:04,980
chân con trở về hay không.

19
00:01:05,640 --> 00:01:08,920
Giữa thời loạn ấy, nước Tần thay đổi trước nhiều nước khác.

20
00:01:09,940 --> 00:01:12,580
Từ thế kỷ IV TCN, dưới thời Tần Hiếu Công,

21
00:01:13,000 --> 00:01:17,080
nhà cải cách Thương Ưởng đã tiến hành những cải cách quyết liệt.

22
00:01:17,360 --> 00:01:21,440
Ông xóa bớt đặc quyền quý tộc cũ, khuyến khích nông nghiệp và quân công,

23
00:01:21,840 --> 00:01:23,680
chia dân thành các đơn vị quản lý chặt chẽ,

24
00:01:23,920 --> 00:01:24,880
thưởng phạt nghiêm minh.

25
00:01:25,720 --> 00:01:28,960
Ai lập công trên chiến trường có thể được thăng thưởng.

26
00:01:30,320 --> 00:01:33,280
Ai vi phạm pháp luật, dù xuất thân cao quý,

27
00:01:33,620 --> 00:01:35,060
cũng khó thoát khỏi hình phạt.

28
00:01:36,220 --> 00:01:38,300
Những chính sách ấy tàn nhẫn, khô lạnh,

29
00:01:38,300 --> 00:01:40,160
nhưng hiệu quả.

30
00:01:40,360 --> 00:01:44,080
Tần trở thành một cỗ máy chiến tranh và quản trị.

31
00:01:44,400 --> 00:01:47,340
Ruộng đất được khai khẩn, quân đội được tổ chức,

32
00:01:47,620 --> 00:01:50,300
pháp luật được áp xuống từng thôn xóm.

33
00:01:50,300 --> 00:01:55,320
Trong khi nhiều nước vẫn bị ràng buộc bởi quý tộc cũ và những tranh chấp nội bộ,

34
00:01:55,320 --> 00:01:58,940
Tần ngày càng cứng rắn, tập trung, kỷ luật.

35
00:01:59,140 --> 00:02:05,260
Và rồi, vào năm 259 TCN, tại Hàm Đan — kinh đô nước Triệu — một đứa trẻ chào đời

36
00:02:05,260 --> 00:02:07,080
trong hoàn cảnh không hề yên ổn.

37
00:02:07,220 --> 00:02:09,060
Đứa trẻ ấy tên là Doanh Chính.

38
00:02:10,280 --> 00:02:13,120
Sau này, người đời gọi ông là Tần Thủy Hoàng.

39
00:02:14,960 --> 00:02:17,020
Đứa trẻ lớn lên giữa con tin và âm mưu

40
00:02:18,720 --> 00:02:21,580
Doanh Chính không sinh ra trong yên ổn.

41
00:02:22,040 --> 00:02:27,120
Cha ông, Dị Nhân, là một công tử nước Tần từng bị đưa sang nước Triệu làm con tin

42
00:02:27,120 --> 00:02:27,900
chính trị.

43
00:02:28,940 --> 00:02:32,900
Trong thời Chiến Quốc, chuyện các nước gửi công tử làm con tin không hiếm.

44
00:02:34,160 --> 00:02:36,160
Đó là một thứ bảo chứng mong manh cho hòa bình,

45
00:02:36,880 --> 00:02:39,920
nhưng hòa bình thời ấy thường chỉ mỏng như tờ giấy trước mũi giáo.

46
00:02:41,300 --> 00:02:43,900
Dị Nhân sống nơi đất khách, thân phận bấp bênh.

47
00:02:45,100 --> 00:02:49,680
Nếu Tần và Triệu giao chiến, mạng sống của ông có thể trở thành món đồ mặc cả.

48
00:02:50,700 --> 00:02:54,680
Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, một thương nhân tên Lã Bất Vi nhìn thấy cơ hội.

49
00:02:56,180 --> 00:02:58,540
Lã Bất Vi không chỉ buôn bán hàng hóa;

50
00:02:58,680 --> 00:02:59,920
ông biết buôn cả thời thế.

51
00:03:01,200 --> 00:03:06,140
Ông đặt cược vào Dị Nhân, giúp Dị Nhân trở về Tần và từng bước leo lên vị trí kế

52
00:03:06,140 --> 00:03:06,840
vị.

53
00:03:07,660 --> 00:03:12,500
Doanh Chính vì thế cũng bị cuốn vào một ván cờ lớn từ rất sớm.

54
00:03:12,788 --> 00:03:15,320
Khi cha ông lên ngôi Tần Trang Tương Vương,

55
00:03:15,760 --> 00:03:17,100
Doanh Chính trở thành người kế vị.

56
00:03:18,220 --> 00:03:23,900
Nhưng chẳng bao lâu sau, năm 247 TCN, Trang Tương Vương qua đời.

57
00:03:24,180 --> 00:03:27,900
Doanh Chính mới khoảng mười ba tuổi đã bước lên ngai vàng nước Tần.

58
00:03:29,220 --> 00:03:33,460
Một thiếu niên ngồi trên ngai, nhưng quyền lực thực sự ban đầu nằm trong tay những

59
00:03:33,460 --> 00:03:34,400
người lớn tuổi hơn:

60
00:03:35,820 --> 00:03:39,880
Lã Bất Vi giữ vai trò trọng thần, Thái hậu Triệu Cơ có ảnh hưởng trong cung đình,

61
00:03:40,020 --> 00:03:45,400
các thế lực quý tộc và quan lại đều nhìn vào vị vua trẻ bằng ánh mắt tính toán.

62
00:03:45,750 --> 00:03:49,400
Triều đình Tần lúc ấy không phải nơi dành cho sự ngây thơ.

63
00:03:49,960 --> 00:03:54,870
Những năm đầu trị vì của Doanh Chính chứng kiến các âm mưu trong cung.

64
00:03:55,400 --> 00:04:00,320
Vụ Lao Ái — một kẻ được cho là có quan hệ với Thái hậu và mưu toan nổi loạn — đã

65
00:04:00,320 --> 00:04:01,400
trở thành biến cố lớn.

66
00:04:03,640 --> 00:04:07,720
Năm 238 TCN, khi Doanh Chính trưởng thành và chính thức nắm quyền,

67
00:04:07,860 --> 00:04:09,340
ông ra tay dẹp loạn.

68
00:04:10,180 --> 00:04:13,520
Lao Ái bị xử tử, thế lực liên quan bị trừng phạt.

69
00:04:14,540 --> 00:04:19,650
Lã Bất Vi sau đó cũng mất quyền và cuối cùng chết trong cảnh bị thất sủng.

70
00:04:20,160 --> 00:04:22,600
Từ khoảnh khắc ấy, người ta thấy rõ một điều:

71
00:04:24,180 --> 00:04:26,060
vị vua trẻ không muốn làm con rối.

72
00:04:26,500 --> 00:04:27,880
Ông muốn tự nắm dây cương.

73
00:04:29,100 --> 00:04:33,720
Và khi Doanh Chính thật sự nắm quyền, nước Tần không còn chỉ là một nước mạnh ở

74
00:04:33,720 --> 00:04:34,560
phía tây.

75
00:04:35,420 --> 00:04:37,700
Nó trở thành mũi giáo hướng về toàn bộ thiên hạ.

76
00:04:39,810 --> 00:04:42,270
Cỗ máy tần bắt đầu nghiền nát sáu nước

77
00:04:43,850 --> 00:04:46,970
Muốn thống nhất thiên hạ, Tần không chỉ cần quân đội mạnh.

78
00:04:48,010 --> 00:04:51,670
Tần cần chiến lược, nhân tài và sự lạnh lùng.

79
00:04:52,230 --> 00:04:55,450
Doanh Chính có những người giúp việc xuất sắc.

80
00:04:55,850 --> 00:05:00,020
Trong đó nổi bật là Lý Tư, một học giả theo tư tưởng Pháp gia,

81
00:05:00,150 --> 00:05:03,690
người tin rằng quốc gia phải được cai trị bằng pháp luật nghiêm khắc,

82
00:05:04,050 --> 00:05:06,270
quyền lực tập trung và bộ máy hành chính hiệu quả.

83
00:05:07,130 --> 00:05:09,130
Cùng với các tướng lĩnh như Vương Tiễn,

84
00:05:09,330 --> 00:05:12,710
Vương Bí, Mông Điềm, quân Tần tiến hành những chiến dịch liên tiếp,

85
00:05:12,990 --> 00:05:16,130
có tính toán và thường rất quyết đoán.

86
00:05:16,570 --> 00:05:20,470
Tần áp dụng chiến lược bẻ từng chiếc đũa thay vì đối đầu tất cả cùng lúc.

87
00:05:20,850 --> 00:05:22,880
Nước nào yếu thì đánh trước.

88
00:05:23,450 --> 00:05:26,630
Nước nào có thể chia rẽ thì chia rẽ.

89
00:05:27,090 --> 00:05:32,230
Ngoại giao, gián điệp, mua chuộc, đe dọa và quân sự được dùng như những lưỡi dao

90
00:05:32,250 --> 00:05:33,710
khác nhau trong cùng một bàn tay.

91
00:05:35,690 --> 00:05:41,350
Năm 230 TCN, Hàn — nước nhỏ và yếu nhất trong bảy nước — bị Tần tiêu diệt.

92
00:05:41,510 --> 00:05:43,110
Cánh cửa phía đông mở ra.

93
00:05:45,290 --> 00:05:48,910
Năm 228 TCN, quân Tần đánh chiếm kinh đô Hàm Đan của Triệu.

94
00:05:50,250 --> 00:05:52,830
Nước Triệu, từng là đối thủ quân sự đáng gờm,

95
00:05:52,970 --> 00:05:56,030
sụp đổ dần sau những năm chiến tranh và tổn thất.

96
00:05:57,030 --> 00:05:59,750
Một phần thế lực Triệu còn cố chống cự ở Đại,

97
00:05:59,750 --> 00:06:01,990
nhưng vận mệnh đã nghiêng.

98
00:06:01,990 --> 00:06:05,150
Năm 225 TCN, Ngụy thất thủ.

99
00:06:05,610 --> 00:06:09,550
Theo ghi chép truyền thống, tướng Tần Vương Bí cho dẫn nước sông vào thành Đại

100
00:06:09,550 --> 00:06:12,450
Lương, khiến kinh đô Ngụy bị ngập và phải đầu hàng.

101
00:06:13,670 --> 00:06:17,390
Dù chi tiết kỹ thuật của chiến dịch được kể lại qua sử liệu cổ,

102
00:06:17,610 --> 00:06:21,970
điều chắc chắn là Ngụy không còn đủ sức đứng vững trước sức ép của Tần.

103
00:06:22,210 --> 00:06:24,010
Sở là thử thách lớn hơn nhiều.

104
00:06:24,390 --> 00:06:26,910
Đất Sở rộng, dân đông, truyền thống lâu đời.

105
00:06:27,790 --> 00:06:31,090
Ban đầu, tướng trẻ Lý Tín được giao đánh Sở nhưng thất bại.

106
00:06:31,790 --> 00:06:35,590
Doanh Chính sau đó phải mời lão tướng Vương Tiễn trở lại.

107
00:06:36,710 --> 00:06:41,710
Vương Tiễn xin một lực lượng rất lớn, theo Sử ký là sáu trăm nghìn quân.

108
00:06:42,150 --> 00:06:45,470
Con số này có thể mang tính phóng đại theo văn phong sử học cổ,

109
00:06:45,710 --> 00:06:48,210
nhưng nó phản ánh quy mô khổng lồ của chiến dịch.

110
00:06:48,770 --> 00:06:52,330
Năm 223 TCN, Sở bị diệt.

111
00:06:52,330 --> 00:06:57,870
Năm 222 TCN, Yên và phần tàn dư của Triệu bị đánh bại.

112
00:06:58,410 --> 00:07:03,050
Trước đó, Yên từng gây chấn động khi sai Kinh Kha đi ám sát Doanh Chính.

113
00:07:04,050 --> 00:07:09,270
Câu chuyện Kinh Kha mang bản đồ và dao găm vào cung Tần đã trở thành một trong

114
00:07:09,270 --> 00:07:11,370
những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của thời Chiến Quốc:

115
00:07:13,030 --> 00:07:14,830
một thích khách bước vào nơi quyền lực,

116
00:07:15,110 --> 00:07:19,330
một nhát dao hụt, và sau đó là cơn thịnh nộ của Tần trút xuống nước Yên.

117
00:07:21,470 --> 00:07:26,570
Năm 221 TCN, Tề — nước cuối cùng — đầu hàng gần như không có cuộc kháng cự lớn

118
00:07:26,570 --> 00:07:27,870
tương xứng với vị thế của mình.

119
00:07:28,150 --> 00:07:30,970
Sáu nước đã lần lượt biến mất.

120
00:07:31,230 --> 00:07:35,670
Thiên hạ, sau hàng trăm năm chia cắt, lần đầu tiên được đặt dưới quyền một vị vua

121
00:07:35,690 --> 00:07:36,810
duy nhất.

122
00:07:37,510 --> 00:07:41,330
Doanh Chính nhìn lại những danh xưng cũ và thấy chúng không đủ.

123
00:07:41,890 --> 00:07:44,730
Ông không muốn chỉ là “vương”. Ông lấy danh hiệu mới:

124
00:07:44,910 --> 00:07:45,610
Hoàng đế.

125
00:07:46,310 --> 00:07:50,110
Kết hợp uy danh của “Tam Hoàng” và “Ngũ Đế” trong truyền thuyết,

126
00:07:50,350 --> 00:07:53,730
ông tự xưng là Thủy Hoàng Đế — vị hoàng đế đầu tiên.

127
00:07:53,790 --> 00:07:56,050
Ông muốn con cháu mình nối tiếp thành Nhị Thế,

128
00:07:56,310 --> 00:07:58,350
Tam Thế, rồi muôn đời.

129
00:07:59,450 --> 00:08:04,390
Nhưng lịch sử đôi khi tàn nhẫn nhất chính ở những lời thề muốn kéo dài vĩnh viễn.

130
00:08:06,100 --> 00:08:08,920
Một đế chế được đo bằng thước, chữ và pháp lệnh

131
00:08:10,520 --> 00:08:13,920
Sau khi thống nhất, Tần Thủy Hoàng đối diện một câu hỏi lớn:

132
00:08:14,960 --> 00:08:18,980
làm thế nào để cai trị một vùng đất rộng lớn vừa bị chinh phục,

133
00:08:19,360 --> 00:08:22,580
nơi mỗi nước cũ có luật lệ, chữ viết, đơn vị đo lường,

134
00:08:22,820 --> 00:08:24,920
tiền tệ, tập quán và ký ức riêng?

135
00:08:26,340 --> 00:08:30,060
Nếu để các quý tộc cũ tiếp tục cai quản đất phong như thời nhà Chu,

136
00:08:30,620 --> 00:08:33,520
đế chế mới có thể lại tan thành từng mảnh.

137
00:08:33,700 --> 00:08:35,920
Vì vậy, Tần lựa chọn con đường tập quyền.

138
00:08:37,260 --> 00:08:39,580
Đất nước được chia thành quận, huyện.

139
00:08:39,880 --> 00:08:43,520
Quan lại do triều đình bổ nhiệm, không phải chư hầu cha truyền con nối.

140
00:08:44,520 --> 00:08:48,160
Quyền lực từ Hàm Dương tỏa xuống các địa phương qua một hệ thống hành chính chặt

141
00:08:48,160 --> 00:08:48,860
chẽ.

142
00:08:49,740 --> 00:08:52,240
Đây là bước ngoặt lớn trong lịch sử Trung Hoa:

143
00:08:54,000 --> 00:08:57,540
mô hình đế quốc quan liêu tập quyền thay thế trật tự phong kiến phân quyền kiểu

144
00:08:57,540 --> 00:08:58,920
cũ.

145
00:08:59,200 --> 00:09:00,840
Tần cũng chuẩn hóa chữ viết.

146
00:09:01,040 --> 00:09:05,740
Các dạng chữ khác nhau từng được sử dụng ở các nước cũ được quy về hệ thống chữ

147
00:09:05,740 --> 00:09:07,520
Tiểu triện trong văn thư chính thức.

148
00:09:08,220 --> 00:09:12,320
Khi chữ viết thống nhất, mệnh lệnh từ trung ương có thể đi xa hơn,

149
00:09:12,580 --> 00:09:14,880
rõ hơn, ít bị biến dạng hơn.

150
00:09:15,760 --> 00:09:19,520
Tiền tệ được thống nhất, nổi bật là tiền bán lạng hình tròn lỗ vuông.

151
00:09:20,780 --> 00:09:23,520
Đơn vị đo lường và cân nặng được chuẩn hóa.

152
00:09:24,640 --> 00:09:28,410
Trục xe cũng được quy định để phù hợp với hệ thống đường sá.

153
00:09:29,080 --> 00:09:33,140
Những điều nghe có vẻ khô khan ấy lại chính là xương sống của một đế chế:

154
00:09:34,300 --> 00:09:37,000
thu thuế, vận chuyển lương thực, điều binh,

155
00:09:37,260 --> 00:09:41,880
xét xử, xây dựng, buôn bán — tất cả đều cần cùng một thước đo.

156
00:09:42,060 --> 00:09:44,280
Tần cho xây dựng và mở rộng mạng lưới đường.

157
00:09:45,640 --> 00:09:49,860
Những con đường thẳng, rộng, nối trung tâm với biên cương giúp quân lệnh và quân

158
00:09:49,860 --> 00:09:50,920
đội di chuyển nhanh hơn.

159
00:09:52,180 --> 00:09:53,900
Đế chế không chỉ được giữ bằng gươm giáo,

160
00:09:54,080 --> 00:09:57,420
mà còn bằng đường đi, trạm dịch, văn thư và con dấu.

161
00:09:58,720 --> 00:10:01,840
Nhưng mặt sau của trật tự ấy là sức ép nặng nề.

162
00:10:02,410 --> 00:10:04,420
Pháp luật Tần nghiêm khắc.

163
00:10:04,700 --> 00:10:07,960
Thuế khóa, lao dịch, nghĩa vụ quân sự đè lên dân chúng.

164
00:10:09,320 --> 00:10:12,040
Những công trình lớn cần vô số nhân lực.

165
00:10:12,660 --> 00:10:16,700
Người dân vừa bước ra khỏi thời chiến lại bị cuốn vào một guồng máy mới:

166
00:10:17,480 --> 00:10:20,900
xây cung điện, làm đường, đắp thành, canh giữ biên cương,

167
00:10:21,200 --> 00:10:22,040
vận chuyển lương thảo.

168
00:10:23,460 --> 00:10:27,130
Đế chế Tần mạnh vì nó biết tổ chức con người như những bánh răng.

169
00:10:27,280 --> 00:10:30,000
Nhưng con người không phải bánh răng.

170
00:10:31,040 --> 00:10:35,060
Và khi bị siết quá lâu, họ sẽ gãy — hoặc bật ngược lại.

171
00:10:36,240 --> 00:10:41,140
Vạn lý trường thành và những bóng người trên biên ải

172
00:10:41,760 --> 00:10:44,680
Ở phương bắc, các nhóm du mục, đặc biệt là Hung Nô,

173
00:10:44,920 --> 00:10:47,140
là mối đe dọa thường trực.

174
00:10:47,300 --> 00:10:49,780
Trước thời Tần, các nước như Tần, Triệu,

175
00:10:50,260 --> 00:10:52,380
Yên đã từng xây những đoạn thành phòng thủ riêng lẻ.

176
00:10:53,580 --> 00:10:57,860
Sau thống nhất, Tần Thủy Hoàng sai tướng Mông Điềm chỉ huy quân đẩy lùi Hung Nô

177
00:10:57,860 --> 00:11:00,300
và nối, sửa, mở rộng các tuyến thành cũ.

178
00:11:01,400 --> 00:11:05,220
Đó không phải Vạn Lý Trường Thành bằng gạch đá như nhiều đoạn nổi tiếng thời Minh

179
00:11:05,220 --> 00:11:05,920
sau này.

180
00:11:06,920 --> 00:11:09,720
Thành thời Tần phần lớn được đắp bằng đất nện,

181
00:11:09,820 --> 00:11:11,000
đá và vật liệu tại chỗ.

182
00:11:11,540 --> 00:11:14,160
Nhưng ý nghĩa của nó rất lớn:

183
00:11:14,360 --> 00:11:18,140
một ranh giới quân sự khổng lồ, biểu tượng cho tham vọng kiểm soát biên cương của

184
00:11:18,140 --> 00:11:18,900
đế chế.

185
00:11:19,960 --> 00:11:22,660
Hãy tưởng tượng những đoàn dân phu đi về phía bắc.

186
00:11:24,300 --> 00:11:27,280
Họ rời làng trong bụi đường, mang theo áo mỏng,

187
00:11:27,420 --> 00:11:30,740
lương khô, nỗi lo cho ruộng nhà và tiếng khóc của người thân.

188
00:11:32,000 --> 00:11:34,660
Trên biên ải gió lạnh, họ đào đất, khuân đá,

189
00:11:34,880 --> 00:11:36,000
nện tường.

190
00:11:36,640 --> 00:11:41,200
Có người là lính, có người là tù nhân, có người là dân bị trưng tập.

191
00:11:41,720 --> 00:11:44,640
Tên tuổi của họ không được khắc lên sử sách.

192
00:11:45,320 --> 00:11:49,800
Nhưng mồ hôi và xương cốt của họ nằm trong nền móng của những công trình mà hậu

193
00:11:49,800 --> 00:11:51,820
thế gọi là kỳ vĩ.

194
00:11:51,820 --> 00:11:54,100
Tần Thủy Hoàng cũng cho xây dựng cung điện,

195
00:11:54,260 --> 00:11:58,920
trong đó nổi tiếng nhất là A Phòng cung được nhắc nhiều trong văn học và sử liệu

196
00:11:58,920 --> 00:11:59,620
cổ.

197
00:12:00,400 --> 00:12:04,460
Quy mô thực tế và mức độ hoàn thành của công trình này vẫn là vấn đề được giới

198
00:12:04,460 --> 00:12:08,920
nghiên cứu khảo sát, nhưng chắc chắn triều Tần đã huy động nguồn lực khổng lồ cho

199
00:12:08,920 --> 00:12:10,480
các dự án cung thất và lăng mộ.

200
00:12:11,820 --> 00:12:16,200
Đặc biệt, lăng mộ của Tần Thủy Hoàng ở Ly Sơn là một trong những công trình gây

201
00:12:16,200 --> 00:12:18,560
kinh ngạc nhất thế giới cổ đại.

202
00:12:18,750 --> 00:12:23,440
Đội quân đất nung được phát hiện vào thế kỷ XX — hàng nghìn tượng binh mã với gương

203
00:12:23,440 --> 00:12:29,500
mặt, dáng đứng, kiểu tóc, áo giáp khác nhau — cho thấy quy mô tổ chức và niềm tin

204
00:12:29,500 --> 00:12:32,920
về quyền lực sau cái chết của vị hoàng đế đầu tiên.

205
00:12:33,040 --> 00:12:35,340
Trong đời sống, ông muốn thống nhất thiên hạ.

206
00:12:36,660 --> 00:12:40,040
Trong cái chết, dường như ông cũng muốn mang theo một triều đình,

207
00:12:40,280 --> 00:12:42,560
một quân đội, một thế giới riêng.

208
00:12:44,330 --> 00:12:47,130
Sách bị đốt, tiếng nói bị chôn trong sợ hãi

209
00:12:48,470 --> 00:12:51,610
Một đế chế mới không chỉ sợ quân thù bên ngoài.

210
00:12:51,810 --> 00:12:53,910
Nó còn sợ ký ức.

211
00:12:54,070 --> 00:12:57,870
Sau khi thống nhất, trong thiên hạ vẫn còn nhiều học giả nhớ về các nước cũ,

212
00:12:58,250 --> 00:13:00,610
ca ngợi chế độ xưa, chỉ trích pháp lệnh mới.

213
00:13:01,810 --> 00:13:05,030
Tần, vốn đặt nền trên Pháp gia và quyền lực tập trung,

214
00:13:05,470 --> 00:13:08,410
không dễ chấp nhận những tiếng nói có thể làm lung lay trật tự.

215
00:13:09,730 --> 00:13:16,140
Năm 213 TCN, theo ghi chép của Sử ký, Lý Tư đề nghị kiểm soát sách vở và tư tưởng.

216
00:13:16,690 --> 00:13:18,930
Những sách không phục vụ trực tiếp cho triều đình,

217
00:13:19,110 --> 00:13:23,570
đặc biệt là các trước tác lịch sử của các nước cũ và nhiều sách thuộc các học phái

218
00:13:23,570 --> 00:13:27,670
bị hạn chế, bị đốt hoặc bị cấm lưu hành trong dân gian.

219
00:13:28,190 --> 00:13:31,010
Một số loại sách thực dụng như y dược, bói toán,

220
00:13:31,270 --> 00:13:33,270
nông nghiệp được cho là không thuộc diện cấm tương tự.

221
00:13:34,330 --> 00:13:40,890
Năm sau, 212 TCN, xảy ra sự kiện thường được gọi là “chôn nho”. Sử liệu truyền

222
00:13:40,890 --> 00:13:46,190
thống kể rằng Tần Thủy Hoàng xử tử nhiều phương sĩ hoặc học giả sau khi bị lừa

223
00:13:46,190 --> 00:13:50,750
dối trong việc tìm thuốc trường sinh và sau các lời chỉ trích triều đình.

224
00:13:51,230 --> 00:13:55,750
Con số, thành phần nạn nhân và cách hiểu sự kiện này vẫn được giới sử học thảo

225
00:13:55,750 --> 00:13:58,450
luận, nhưng trong ký ức văn hóa Trung Hoa,

226
00:13:58,690 --> 00:14:02,400
nó trở thành biểu tượng cho sự đàn áp tư tưởng của nhà Tần.

227
00:14:02,790 --> 00:14:07,330
Dù nhìn từ góc độ nào, điều rõ ràng là triều Tần muốn kiểm soát lời nói,

228
00:14:07,570 --> 00:14:08,810
sách vở và ký ức.

229
00:14:10,090 --> 00:14:14,810
Nhưng sách có thể cháy, còn oán hận thì không dễ thành tro.

230
00:14:14,910 --> 00:14:17,330
Mỗi lệnh cấm có thể làm im một căn phòng,

231
00:14:17,830 --> 00:14:20,850
nhưng cũng có thể khiến lời thì thầm lan xa hơn trong bóng tối.

232
00:14:22,170 --> 00:14:24,310
Mỗi hình phạt có thể khiến người ta cúi đầu,

233
00:14:24,830 --> 00:14:27,050
nhưng không nhất thiết khiến họ trung thành.

234
00:14:28,150 --> 00:14:32,990
Nhà Tần xây dựng trật tự bằng sợ hãi, và sợ hãi là thứ có thể giữ con người đứng

235
00:14:33,340 --> 00:14:35,910
yên — cho đến khi họ không còn gì để mất.

236
00:14:36,955 --> 00:14:41,120
Giấc mộng trường sinh của người sợ cái chết

237
00:14:42,020 --> 00:14:44,860
Tần Thủy Hoàng đã đánh bại sáu nước, lập ra hoàng đế,

238
00:14:45,040 --> 00:14:47,780
thống nhất chữ viết, tiền tệ, đo lường,

239
00:14:47,780 --> 00:14:49,130
đường sá.

240
00:14:49,800 --> 00:14:52,860
Nhưng có một kẻ thù ông không thể sai quân đi tiêu diệt.

241
00:14:53,100 --> 00:14:54,380
Cái chết.

242
00:14:54,800 --> 00:14:58,440
Càng ở đỉnh cao quyền lực, con người càng nhìn thấy vực sâu dưới chân mình.

243
00:14:59,520 --> 00:15:02,340
Với Tần Thủy Hoàng, thiên hạ đã thuộc về ông,

244
00:15:02,720 --> 00:15:03,840
nhưng thời gian thì không.

245
00:15:04,960 --> 00:15:08,200
Ông sai người tìm thuốc trường sinh, tin dùng các phương sĩ,

246
00:15:08,620 --> 00:15:11,720
hướng mắt ra biển đông với hy vọng có tiên dược nơi đảo thần tiên.

247
00:15:13,060 --> 00:15:16,740
Những chuyến đi tuần du của ông khắp đế quốc vừa là cách khẳng định quyền lực,

248
00:15:16,950 --> 00:15:19,120
vừa như cuộc tìm kiếm một điều không ai nắm được.

249
00:15:20,380 --> 00:15:24,080
Đoàn xa giá hoàng đế đi qua núi sông, quan lại địa phương quỳ đón,

250
00:15:24,340 --> 00:15:27,140
dân chúng nhìn từ xa, bụi đường bay lên sau bánh xe.

251
00:15:28,160 --> 00:15:30,420
Người đã thống nhất thiên hạ vẫn tiếp tục đi,

252
00:15:30,840 --> 00:15:34,860
như thể ở cuối con đường có thể tìm thấy cánh cửa thoát khỏi số phận của mọi người

253
00:15:34,860 --> 00:15:35,560
phàm.

254
00:15:35,660 --> 00:15:37,460
Nhưng thuốc trường sinh không đến.

255
00:15:38,500 --> 00:15:41,880
Năm 210 TCN, trong một chuyến tuần du phía đông,

256
00:15:42,040 --> 00:15:45,000
Tần Thủy Hoàng qua đời tại Sa Khâu.

257
00:15:45,200 --> 00:15:48,280
Cái chết của ông lập tức trở thành bí mật chính trị nguy hiểm.

258
00:15:49,030 --> 00:15:53,920
Thừa tướng Lý Tư và hoạn quan Triệu Cao được cho là đã che giấu tin hoàng đế chết

259
00:15:53,920 --> 00:15:56,440
trong một thời gian ngắn để kiểm soát việc kế vị.

260
00:15:57,560 --> 00:16:00,800
Theo Sử ký, đáng lẽ công tử Phù Tô — con trưởng,

261
00:16:00,800 --> 00:16:04,100
đang ở phương bắc cùng tướng Mông Điềm — có vị thế kế thừa.

262
00:16:05,420 --> 00:16:07,900
Nhưng Triệu Cao và Lý Tư đã làm giả chiếu thư,

263
00:16:08,080 --> 00:16:10,820
buộc Phù Tô tự sát và đưa Hồ Hợi lên ngôi,

264
00:16:11,000 --> 00:16:11,820
tức Tần Nhị Thế.

265
00:16:13,140 --> 00:16:15,500
Nếu câu chuyện ấy đúng như sử liệu truyền thống ghi lại,

266
00:16:15,720 --> 00:16:20,300
thì khoảnh khắc Tần Thủy Hoàng nhắm mắt cũng là khoảnh khắc đế chế ông dựng lên

267
00:16:20,300 --> 00:16:21,820
bắt đầu bị phản bội từ bên trong.

268
00:16:22,920 --> 00:16:26,940
Một vương triều mơ kéo dài muôn đời lại đặt tương lai vào tay một hoàng đế trẻ

269
00:16:26,960 --> 00:16:31,340
yếu kém, một thừa tướng sợ mất quyền, và một hoạn quan đầy tham vọng.

270
00:16:32,980 --> 00:16:34,380
Tần nhị thế và bàn tay triệu cao

271
00:16:36,140 --> 00:16:41,120
Hồ Hợi lên ngôi khi đế chế đã rộng lớn nhưng lòng dân bất ổn.

272
00:16:41,280 --> 00:16:44,520
Ông không có uy quyền và tài năng như cha.

273
00:16:45,120 --> 00:16:47,380
Quyền lực nhanh chóng rơi vào tay Triệu Cao.

274
00:16:48,480 --> 00:16:52,900
Triệu Cao là một nhân vật nguy hiểm không phải vì ông cầm quân giỏi,

275
00:16:52,900 --> 00:16:55,780
mà vì ông hiểu cách thao túng cung đình.

276
00:16:55,960 --> 00:16:58,480
Ông loại bỏ đối thủ, bức hại công thần,

277
00:16:58,700 --> 00:17:01,820
khiến Tần Nhị Thế ngày càng xa rời thực tế.

278
00:17:02,240 --> 00:17:04,960
Tướng Mông Điềm, người từng có công lớn ở phương bắc,

279
00:17:05,140 --> 00:17:06,020
bị buộc chết.

280
00:17:07,020 --> 00:17:10,380
Lý Tư, từng là kiến trúc sư chính trị của đế chế Tần,

281
00:17:10,700 --> 00:17:15,320
cuối cùng cũng bị Triệu Cao hãm hại và chịu cái chết thảm khốc.

282
00:17:15,320 --> 00:17:20,680
Một triều đình từng dựa vào kỷ luật và hiệu quả nay bị ăn mòn bởi nghi kỵ.

283
00:17:20,840 --> 00:17:23,700
Trong khi đó, dân chúng vẫn phải chịu lao dịch,

284
00:17:23,900 --> 00:17:25,400
thuế khóa, hình phạt nặng nề.

285
00:17:26,150 --> 00:17:30,260
Sau cái chết của Tần Thủy Hoàng, bộ máy khắc nghiệt không giảm đi;

286
00:17:30,680 --> 00:17:35,260
nó tiếp tục nghiền lên xã hội, nhưng không còn bàn tay mạnh mẽ đủ tỉnh táo để điều

287
00:17:35,260 --> 00:17:35,960
khiển.

288
00:17:36,760 --> 00:17:41,180
Năm 209 TCN, một sự kiện bùng lên từ tầng đáy.

289
00:17:41,500 --> 00:17:45,200
Trần Thắng và Ngô Quảng, hai người bị giao dẫn một toán lính thú đi đồn trú,

290
00:17:45,320 --> 00:17:47,160
gặp mưa lớn làm chậm kỳ hạn.

291
00:17:48,440 --> 00:17:51,320
Theo pháp luật Tần được ghi lại trong truyền thống sử học,

292
00:17:51,500 --> 00:17:54,200
trễ hạn có thể bị xử nặng, thậm chí chết.

293
00:17:55,300 --> 00:17:59,440
Dù chi tiết pháp lý cụ thể còn được các học giả hiện đại xem xét,

294
00:17:59,640 --> 00:18:03,560
câu chuyện phản ánh cảm giác tuyệt vọng của người dân dưới luật lệ hà khắc.

295
00:18:04,820 --> 00:18:07,740
Khi đường sống và đường chết dường như chẳng khác nhau,

296
00:18:08,000 --> 00:18:09,320
họ chọn nổi dậy.

297
00:18:10,280 --> 00:18:13,320
Trần Thắng được cho là đã nói một câu nổi tiếng:

298
00:18:13,960 --> 00:18:17,300
Vương hầu tướng tướng, há phải có giống riêng sao?

299
00:18:18,240 --> 00:18:21,060
Ý nghĩa của câu nói ấy như một tia sét:

300
00:18:21,700 --> 00:18:25,240
quyền lực không nhất thiết thuộc về dòng máu quý tộc.

301
00:18:25,940 --> 00:18:27,960
Người áo vải cũng có thể đứng lên tranh thiên hạ.

302
00:18:29,160 --> 00:18:31,520
Cuộc khởi nghĩa Đại Trạch Hương lan ra nhanh chóng.

303
00:18:32,880 --> 00:18:35,800
Dù Trần Thắng và Ngô Quảng không giữ được thành quả lâu dài,

304
00:18:36,200 --> 00:18:40,700
ngọn lửa họ nhóm lên đã đốt vào đống cỏ khô của cả đế chế.

305
00:18:41,060 --> 00:18:41,940
Khắp nơi nổi loạn.

306
00:18:42,860 --> 00:18:46,200
Các thế lực cũ của sáu nước phục hồi danh nghĩa.

307
00:18:46,440 --> 00:18:47,940
Những anh hùng mới xuất hiện.

308
00:18:48,940 --> 00:18:51,560
Trong số đó có Hạng Vũ của nước Sở cũ — dũng mãnh,

309
00:18:51,760 --> 00:18:56,120
kiêu hùng — và Lưu Bang, một đình trưởng xuất thân thấp hơn nhưng mềm dẻo,

310
00:18:56,240 --> 00:18:57,640
thực tế, biết dùng người.

311
00:18:58,180 --> 00:19:00,283
Nhà Tần bắt đầu rung chuyển.

312
00:19:01,007 --> 00:19:03,670
Khi con hươu được gọi là con ngựa

313
00:19:04,610 --> 00:19:07,210
Triệu Cao càng lúc càng lộng quyền.

314
00:19:07,430 --> 00:19:11,670
Một câu chuyện nổi tiếng kể rằng ông dắt một con hươu vào triều và nói với Tần

315
00:19:11,670 --> 00:19:13,850
Nhị Thế rằng đó là con ngựa.

316
00:19:14,730 --> 00:19:17,430
Khi hoàng đế hỏi quần thần, có người im lặng,

317
00:19:17,490 --> 00:19:21,030
có người nói thật là hươu, có người theo Triệu Cao gọi là ngựa.

318
00:19:22,390 --> 00:19:25,290
Sau đó, những người nói thật bị trừng trị.

319
00:19:25,850 --> 00:19:29,210
Câu chuyện “chỉ hươu bảo ngựa” có thể được kể lại với màu sắc biểu tượng,

320
00:19:29,830 --> 00:19:32,050
nhưng nó phản ánh một sự thật chính trị đáng sợ:

321
00:19:33,390 --> 00:19:36,850
khi quyền lực đủ lớn, sự thật cũng có thể bị ép quỳ xuống.

322
00:19:37,483 --> 00:19:41,930
Triều đình Tần lúc ấy không còn là nơi bàn việc cứu nước.

323
00:19:42,350 --> 00:19:44,490
Nó trở thành căn phòng của sợ hãi.

324
00:19:44,710 --> 00:19:46,210
Quan lại nhìn nhau trước khi nói.

325
00:19:47,450 --> 00:19:51,170
Người ta không hỏi điều gì đúng, mà hỏi điều gì giúp mình sống qua ngày.

326
00:19:52,390 --> 00:19:55,850
Nhưng bên ngoài cung điện, tình hình đã vượt khỏi tầm kiểm soát.

327
00:19:56,950 --> 00:20:00,370
Các đội quân nổi dậy tiến về phía tây.

328
00:20:00,590 --> 00:20:05,190
Quân Tần vẫn có những lực lượng mạnh, nhưng đế chế phải đối phó với quá nhiều mặt

329
00:20:05,190 --> 00:20:10,730
trận, quá nhiều oán hận, quá nhiều vùng đất vừa bị chinh phục chưa thật sự quy

330
00:20:10,750 --> 00:20:11,990
phục.

331
00:20:12,190 --> 00:20:16,410
Năm 207 TCN, Triệu Cao ép Tần Nhị Thế tự sát.

332
00:20:17,130 --> 00:20:19,370
Sau đó, ông lập Tử Anh lên ngôi.

333
00:20:20,390 --> 00:20:23,670
Tử Anh không còn xưng hoàng đế theo cách đầy tham vọng như trước,

334
00:20:24,310 --> 00:20:26,730
mà chỉ là Tần vương trong hoàn cảnh đổ nát.

335
00:20:27,970 --> 00:20:30,630
Ông nhanh chóng giết Triệu Cao, nhưng đã quá muộn.

336
00:20:32,030 --> 00:20:34,170
Một người có thể giết kẻ gian thần.

337
00:20:34,650 --> 00:20:37,610
Nhưng không thể trong vài ngày cứu lại lòng dân đã mất,

338
00:20:37,750 --> 00:20:40,970
quân đội đã tan, và vận mệnh đã nghiêng hẳn sang phía khác.

339
00:20:42,175 --> 00:20:46,000
Cánh cổng hàm dương mở ra

340
00:20:46,180 --> 00:20:48,080
Lưu Bang tiến vào Quan Trung trước Hạng Vũ.

341
00:20:48,580 --> 00:20:49,810
Ông biết cách lấy lòng dân:

342
00:20:51,460 --> 00:20:54,460
giảm bớt hà khắc, hứa bỏ những luật lệ nặng nề của Tần,

343
00:20:54,780 --> 00:20:57,900
chỉ giữ vài điều cốt yếu như giết người thì phải chết,

344
00:20:58,180 --> 00:21:00,660
làm bị thương và trộm cắp thì chịu tội.

345
00:21:01,170 --> 00:21:05,280
So với bộ luật và hình phạt khiến dân chúng khiếp sợ trước đó,

346
00:21:05,600 --> 00:21:07,140
những lời ấy như một hơi thở khác.

347
00:21:07,440 --> 00:21:09,587
Tử Anh ra hàng Lưu Bang.

348
00:21:10,000 --> 00:21:13,900
Nhà Tần chính thức kết thúc vào năm 207 TCN.

349
00:21:14,800 --> 00:21:21,260
Từ năm 221 TCN đến 207 TCN, đế chế Tần thống nhất chỉ tồn tại khoảng mười lăm

350
00:21:21,280 --> 00:21:21,980
năm.

351
00:21:23,360 --> 00:21:26,660
Nếu tính từ khi Doanh Chính lên ngôi vua Tần thì dài hơn nhiều,

352
00:21:26,830 --> 00:21:30,180
nhưng vương triều đế quốc mà ông lập ra — cái vương triều ông mong truyền muôn

353
00:21:30,180 --> 00:21:33,104
đời — lại ngắn ngủi như ánh chớp.

354
00:21:33,300 --> 00:21:36,147
Sau đó, Hạng Vũ tiến vào Hàm Dương.

355
00:21:36,540 --> 00:21:38,880
Theo sử liệu truyền thống, ông giết Tử Anh,

356
00:21:39,140 --> 00:21:40,900
đốt phá cung điện, chia lại thiên hạ.

357
00:21:42,220 --> 00:21:47,400
Lửa cháy trên kinh đô Tần như dấu chấm hết cho giấc mộng đế quốc đầu tiên.

358
00:21:48,320 --> 00:21:51,510
Nhưng lịch sử không đơn giản là một đống tro.

359
00:21:52,120 --> 00:21:56,240
Nhà Tần sụp đổ, nhưng nhiều thứ Tần tạo ra không biến mất.

360
00:21:56,600 --> 00:21:59,580
Mô hình hoàng đế, hệ thống quận huyện, tư tưởng tập quyền,

361
00:21:59,580 --> 00:22:03,360
chuẩn hóa chữ viết và đo lường, khái niệm một thiên hạ thống nhất dưới một triều

362
00:22:03,360 --> 00:22:07,160
đình trung ương — tất cả tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến các triều đại sau,

363
00:22:07,360 --> 00:22:08,580
đặc biệt là nhà Hán.

364
00:22:09,160 --> 00:22:14,000
Lưu Bang sau này lập nhà Hán, mềm dẻo hơn Tần trong nhiều chính sách,

365
00:22:14,360 --> 00:22:16,580
nhưng vẫn kế thừa không ít khung xương của đế chế Tần.

366
00:22:17,920 --> 00:22:21,700
Nói cách khác, Tần chết trẻ, nhưng bóng của Tần sống rất lâu.

367
00:22:23,700 --> 00:22:26,100
Vương triều ngắn ngủi để lại cái bóng dài

368
00:22:26,810 --> 00:22:30,340
Nhìn lại nhà Tần, ta thấy một nghịch lý lớn.

369
00:22:31,100 --> 00:22:35,520
Không có Tần, lịch sử Trung Hoa có thể đã tiếp tục chìm trong chia cắt lâu hơn.

370
00:22:36,760 --> 00:22:40,820
Tần chấm dứt thời Chiến Quốc, tạo ra một không gian chính trị thống nhất,

371
00:22:41,260 --> 00:22:44,360
đặt nền cho kiểu nhà nước đế quốc kéo dài hơn hai nghìn năm.

372
00:22:45,580 --> 00:22:48,340
Những cải cách của Tần có tầm vóc rất lớn.

373
00:22:49,440 --> 00:22:51,660
Chúng không chỉ là mệnh lệnh của một đời vua,

374
00:22:51,880 --> 00:22:54,340
mà là sự thay đổi cấu trúc của cả nền văn minh.

375
00:22:55,360 --> 00:22:57,500
Nhưng cũng chính Tần là lời cảnh báo.

376
00:22:58,520 --> 00:23:01,200
Một quốc gia có thể mạnh vì pháp luật nghiêm minh,

377
00:23:01,440 --> 00:23:04,120
nhưng nếu pháp luật biến thành roi vọt vô tận,

378
00:23:04,220 --> 00:23:06,230
nó sẽ nuôi oán hận.

379
00:23:06,840 --> 00:23:08,960
Một triều đình có thể thống nhất chữ viết,

380
00:23:09,120 --> 00:23:12,300
tiền tệ, đo lường, nhưng nếu không thống nhất được lòng người,

381
00:23:12,680 --> 00:23:16,380
mọi con đường lớn cũng có thể trở thành đường cho quân nổi dậy tiến về kinh đô.

382
00:23:17,600 --> 00:23:20,040
Một hoàng đế có thể xây lăng mộ cho vĩnh cửu,

383
00:23:20,200 --> 00:23:23,390
nhưng không thể ép thời gian quỳ xuống trước ngai vàng.

384
00:23:23,940 --> 00:23:27,240
Tần Thủy Hoàng là nhân vật vĩ đại và đáng sợ cùng lúc.

385
00:23:28,340 --> 00:23:31,000
Ông là người thống nhất thiên hạ, nhà tổ chức phi thường,

386
00:23:31,260 --> 00:23:34,340
vị quân chủ có tầm nhìn vượt khỏi giới hạn của một nước chư hầu.

387
00:23:35,600 --> 00:23:37,480
Nhưng ông cũng là biểu tượng của bạo quyền,

388
00:23:37,640 --> 00:23:41,960
của sự kiểm soát khắc nghiệt, của niềm tin rằng con người có thể bị ép vào trật

389
00:23:41,960 --> 00:23:44,040
tự bằng sợ hãi.

390
00:23:44,300 --> 00:23:47,440
Đế chế Tần giống như một thanh kiếm được rèn quá sắc.

391
00:23:49,400 --> 00:23:53,340
Nó chém đứt thời đại cũ, nhưng cũng làm tay người cầm kiếm chảy máu.

392
00:23:54,560 --> 00:23:56,580
Khi Hàm Dương cháy, khi Tử Anh đầu hàng,

393
00:23:56,580 --> 00:23:59,140
khi những tượng binh mã im lặng dưới lòng đất,

394
00:23:59,290 --> 00:24:02,280
giấc mộng muôn đời của Tần Thủy Hoàng đã tan.

395
00:24:02,380 --> 00:24:05,580
Nhưng từ đống tro ấy, một câu hỏi vẫn còn vang qua lịch sử:

396
00:24:06,980 --> 00:24:10,100
Làm sao để xây dựng một quốc gia đủ mạnh để thống nhất,

397
00:24:10,100 --> 00:24:12,540
nhưng đủ nhân hậu để tồn tại?

398
00:24:13,140 --> 00:24:14,700
Nhà Tần không trả lời được câu hỏi đó.

399
00:24:16,160 --> 00:24:20,700
Nhưng chính vì thất bại của nó, các triều đại sau buộc phải đi tìm câu trả lời.

400
00:24:22,000 --> 00:24:26,880
Và vì thế, vương triều chỉ kéo dài mười lăm năm ấy vẫn đứng ở một vị trí đặc biệt

401
00:24:26,880 --> 00:24:28,180
trong lịch sử thế giới:

402
00:24:29,380 --> 00:24:34,980
ngắn ngủi, dữ dội, rực sáng, rồi sụp đổ — như một ngọn lửa đã thiêu cháy thời Chiến

403
00:24:34,980 --> 00:24:38,740
Quốc, đồng thời soi rõ cái giá của quyền lực khi nó quên mất con người.