Khi thiên hạ còn vỡ thành bảy mảnh
Trước khi có một Trung Hoa thống nhất, trước khi hai chữ “hoàng đế” vang lên như
một mệnh lệnh phủ xuống núi sông, vùng đất rộng lớn giữa Hoàng Hà và Trường Giang
từng là một bàn cờ khổng lồ, nơi bảy nước lớn nhìn nhau bằng ánh mắt vừa cảnh giác
vừa thèm muốn.
Đó là thời Chiến Quốc.
Tề ở phía đông giàu có, Sở ở phía nam rộng lớn,
Yên ở phương bắc lạnh giá, Hàn, Triệu, Ngụy chen nhau ở trung nguyên,
còn Tần — nước từng bị coi là thô cứng nơi biên viễn phía tây — lại âm thầm lớn
lên sau những rặng núi, như một con thú đã học cách chờ đợi.
Trong nhiều thế kỷ, các nước chư hầu đánh nhau không dứt.
Hôm nay kết minh, ngày mai phản bội.
Thành trì đổi chủ.
Dòng họ quý tộc hưng rồi suy.
Dân chúng bị cuốn vào chiến tranh như cỏ khô bị cuốn vào lửa.
Những người cày ruộng có thể vừa gieo hạt mùa xuân đã bị bắt đi lính mùa hạ.
Những người mẹ tiễn con ra trận không biết liệu mùa thu có còn được nghe tiếng
chân con trở về hay không.
Giữa thời loạn ấy, nước Tần thay đổi trước nhiều nước khác.
Từ thế kỷ IV TCN, dưới thời Tần Hiếu Công,
nhà cải cách Thương Ưởng đã tiến hành những cải cách quyết liệt.
Ông xóa bớt đặc quyền quý tộc cũ, khuyến khích nông nghiệp và quân công,
chia dân thành các đơn vị quản lý chặt chẽ,
thưởng phạt nghiêm minh.
Ai lập công trên chiến trường có thể được thăng thưởng.
Ai vi phạm pháp luật, dù xuất thân cao quý,
cũng khó thoát khỏi hình phạt.
Những chính sách ấy tàn nhẫn, khô lạnh,
nhưng hiệu quả.
Tần trở thành một cỗ máy chiến tranh và quản trị.
Ruộng đất được khai khẩn, quân đội được tổ chức,
pháp luật được áp xuống từng thôn xóm.
Trong khi nhiều nước vẫn bị ràng buộc bởi quý tộc cũ và những tranh chấp nội bộ,
Tần ngày càng cứng rắn, tập trung, kỷ luật.
Và rồi, vào năm 259 TCN, tại Hàm Đan — kinh đô nước Triệu — một đứa trẻ chào đời
trong hoàn cảnh không hề yên ổn.
Đứa trẻ ấy tên là Doanh Chính.
Sau này, người đời gọi ông là Tần Thủy Hoàng.
Đứa trẻ lớn lên giữa con tin và âm mưu
Doanh Chính không sinh ra trong yên ổn.
Cha ông, Dị Nhân, là một công tử nước Tần từng bị đưa sang nước Triệu làm con tin
chính trị.
Trong thời Chiến Quốc, chuyện các nước gửi công tử làm con tin không hiếm.
Đó là một thứ bảo chứng mong manh cho hòa bình,
nhưng hòa bình thời ấy thường chỉ mỏng như tờ giấy trước mũi giáo.
Dị Nhân sống nơi đất khách, thân phận bấp bênh.
Nếu Tần và Triệu giao chiến, mạng sống của ông có thể trở thành món đồ mặc cả.
Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, một thương nhân tên Lã Bất Vi nhìn thấy cơ hội.
Lã Bất Vi không chỉ buôn bán hàng hóa;
ông biết buôn cả thời thế.
Ông đặt cược vào Dị Nhân, giúp Dị Nhân trở về Tần và từng bước leo lên vị trí kế
vị.
Doanh Chính vì thế cũng bị cuốn vào một ván cờ lớn từ rất sớm.
Khi cha ông lên ngôi Tần Trang Tương Vương,
Doanh Chính trở thành người kế vị.
Nhưng chẳng bao lâu sau, năm 247 TCN, Trang Tương Vương qua đời.
Doanh Chính mới khoảng mười ba tuổi đã bước lên ngai vàng nước Tần.
Một thiếu niên ngồi trên ngai, nhưng quyền lực thực sự ban đầu nằm trong tay những
người lớn tuổi hơn:
Lã Bất Vi giữ vai trò trọng thần, Thái hậu Triệu Cơ có ảnh hưởng trong cung đình,
các thế lực quý tộc và quan lại đều nhìn vào vị vua trẻ bằng ánh mắt tính toán.
Triều đình Tần lúc ấy không phải nơi dành cho sự ngây thơ.
Những năm đầu trị vì của Doanh Chính chứng kiến các âm mưu trong cung.
Vụ Lao Ái — một kẻ được cho là có quan hệ với Thái hậu và mưu toan nổi loạn — đã
trở thành biến cố lớn.
Năm 238 TCN, khi Doanh Chính trưởng thành và chính thức nắm quyền,
ông ra tay dẹp loạn.
Lao Ái bị xử tử, thế lực liên quan bị trừng phạt.
Lã Bất Vi sau đó cũng mất quyền và cuối cùng chết trong cảnh bị thất sủng.
Từ khoảnh khắc ấy, người ta thấy rõ một điều:
vị vua trẻ không muốn làm con rối.
Ông muốn tự nắm dây cương.
Và khi Doanh Chính thật sự nắm quyền, nước Tần không còn chỉ là một nước mạnh ở
phía tây.
Nó trở thành mũi giáo hướng về toàn bộ thiên hạ.
Cỗ máy tần bắt đầu nghiền nát sáu nước
Muốn thống nhất thiên hạ, Tần không chỉ cần quân đội mạnh.
Tần cần chiến lược, nhân tài và sự lạnh lùng.
Doanh Chính có những người giúp việc xuất sắc.
Trong đó nổi bật là Lý Tư, một học giả theo tư tưởng Pháp gia,
người tin rằng quốc gia phải được cai trị bằng pháp luật nghiêm khắc,
quyền lực tập trung và bộ máy hành chính hiệu quả.
Cùng với các tướng lĩnh như Vương Tiễn,
Vương Bí, Mông Điềm, quân Tần tiến hành những chiến dịch liên tiếp,
có tính toán và thường rất quyết đoán.
Tần áp dụng chiến lược bẻ từng chiếc đũa thay vì đối đầu tất cả cùng lúc.
Nước nào yếu thì đánh trước.
Nước nào có thể chia rẽ thì chia rẽ.
Ngoại giao, gián điệp, mua chuộc, đe dọa và quân sự được dùng như những lưỡi dao
khác nhau trong cùng một bàn tay.
Năm 230 TCN, Hàn — nước nhỏ và yếu nhất trong bảy nước — bị Tần tiêu diệt.
Cánh cửa phía đông mở ra.
Năm 228 TCN, quân Tần đánh chiếm kinh đô Hàm Đan của Triệu.
Nước Triệu, từng là đối thủ quân sự đáng gờm,
sụp đổ dần sau những năm chiến tranh và tổn thất.
Một phần thế lực Triệu còn cố chống cự ở Đại,
nhưng vận mệnh đã nghiêng.
Năm 225 TCN, Ngụy thất thủ.
Theo ghi chép truyền thống, tướng Tần Vương Bí cho dẫn nước sông vào thành Đại
Lương, khiến kinh đô Ngụy bị ngập và phải đầu hàng.
Dù chi tiết kỹ thuật của chiến dịch được kể lại qua sử liệu cổ,
điều chắc chắn là Ngụy không còn đủ sức đứng vững trước sức ép của Tần.
Sở là thử thách lớn hơn nhiều.
Đất Sở rộng, dân đông, truyền thống lâu đời.
Ban đầu, tướng trẻ Lý Tín được giao đánh Sở nhưng thất bại.
Doanh Chính sau đó phải mời lão tướng Vương Tiễn trở lại.
Vương Tiễn xin một lực lượng rất lớn, theo Sử ký là sáu trăm nghìn quân.
Con số này có thể mang tính phóng đại theo văn phong sử học cổ,
nhưng nó phản ánh quy mô khổng lồ của chiến dịch.
Năm 223 TCN, Sở bị diệt.
Năm 222 TCN, Yên và phần tàn dư của Triệu bị đánh bại.
Trước đó, Yên từng gây chấn động khi sai Kinh Kha đi ám sát Doanh Chính.
Câu chuyện Kinh Kha mang bản đồ và dao găm vào cung Tần đã trở thành một trong
những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của thời Chiến Quốc:
một thích khách bước vào nơi quyền lực,
một nhát dao hụt, và sau đó là cơn thịnh nộ của Tần trút xuống nước Yên.
Năm 221 TCN, Tề — nước cuối cùng — đầu hàng gần như không có cuộc kháng cự lớn
tương xứng với vị thế của mình.
Sáu nước đã lần lượt biến mất.
Thiên hạ, sau hàng trăm năm chia cắt, lần đầu tiên được đặt dưới quyền một vị vua
duy nhất.
Doanh Chính nhìn lại những danh xưng cũ và thấy chúng không đủ.
Ông không muốn chỉ là “vương”. Ông lấy danh hiệu mới:
Hoàng đế.
Kết hợp uy danh của “Tam Hoàng” và “Ngũ Đế” trong truyền thuyết,
ông tự xưng là Thủy Hoàng Đế — vị hoàng đế đầu tiên.
Ông muốn con cháu mình nối tiếp thành Nhị Thế,
Tam Thế, rồi muôn đời.
Nhưng lịch sử đôi khi tàn nhẫn nhất chính ở những lời thề muốn kéo dài vĩnh viễn.
Một đế chế được đo bằng thước, chữ và pháp lệnh
Sau khi thống nhất, Tần Thủy Hoàng đối diện một câu hỏi lớn:
làm thế nào để cai trị một vùng đất rộng lớn vừa bị chinh phục,
nơi mỗi nước cũ có luật lệ, chữ viết, đơn vị đo lường,
tiền tệ, tập quán và ký ức riêng?
Nếu để các quý tộc cũ tiếp tục cai quản đất phong như thời nhà Chu,
đế chế mới có thể lại tan thành từng mảnh.
Vì vậy, Tần lựa chọn con đường tập quyền.
Đất nước được chia thành quận, huyện.
Quan lại do triều đình bổ nhiệm, không phải chư hầu cha truyền con nối.
Quyền lực từ Hàm Dương tỏa xuống các địa phương qua một hệ thống hành chính chặt
chẽ.
Đây là bước ngoặt lớn trong lịch sử Trung Hoa:
mô hình đế quốc quan liêu tập quyền thay thế trật tự phong kiến phân quyền kiểu
cũ.
Tần cũng chuẩn hóa chữ viết.
Các dạng chữ khác nhau từng được sử dụng ở các nước cũ được quy về hệ thống chữ
Tiểu triện trong văn thư chính thức.
Khi chữ viết thống nhất, mệnh lệnh từ trung ương có thể đi xa hơn,
rõ hơn, ít bị biến dạng hơn.
Tiền tệ được thống nhất, nổi bật là tiền bán lạng hình tròn lỗ vuông.
Đơn vị đo lường và cân nặng được chuẩn hóa.
Trục xe cũng được quy định để phù hợp với hệ thống đường sá.
Những điều nghe có vẻ khô khan ấy lại chính là xương sống của một đế chế:
thu thuế, vận chuyển lương thực, điều binh,
xét xử, xây dựng, buôn bán — tất cả đều cần cùng một thước đo.
Tần cho xây dựng và mở rộng mạng lưới đường.
Những con đường thẳng, rộng, nối trung tâm với biên cương giúp quân lệnh và quân
đội di chuyển nhanh hơn.
Đế chế không chỉ được giữ bằng gươm giáo,
mà còn bằng đường đi, trạm dịch, văn thư và con dấu.
Nhưng mặt sau của trật tự ấy là sức ép nặng nề.
Pháp luật Tần nghiêm khắc.
Thuế khóa, lao dịch, nghĩa vụ quân sự đè lên dân chúng.
Những công trình lớn cần vô số nhân lực.
Người dân vừa bước ra khỏi thời chiến lại bị cuốn vào một guồng máy mới:
xây cung điện, làm đường, đắp thành, canh giữ biên cương,
vận chuyển lương thảo.
Đế chế Tần mạnh vì nó biết tổ chức con người như những bánh răng.
Nhưng con người không phải bánh răng.
Và khi bị siết quá lâu, họ sẽ gãy — hoặc bật ngược lại.
Vạn lý trường thành và những bóng người trên biên ải
Ở phương bắc, các nhóm du mục, đặc biệt là Hung Nô,
là mối đe dọa thường trực.
Trước thời Tần, các nước như Tần, Triệu,
Yên đã từng xây những đoạn thành phòng thủ riêng lẻ.
Sau thống nhất, Tần Thủy Hoàng sai tướng Mông Điềm chỉ huy quân đẩy lùi Hung Nô
và nối, sửa, mở rộng các tuyến thành cũ.
Đó không phải Vạn Lý Trường Thành bằng gạch đá như nhiều đoạn nổi tiếng thời Minh
sau này.
Thành thời Tần phần lớn được đắp bằng đất nện,
đá và vật liệu tại chỗ.
Nhưng ý nghĩa của nó rất lớn:
một ranh giới quân sự khổng lồ, biểu tượng cho tham vọng kiểm soát biên cương của
đế chế.
Hãy tưởng tượng những đoàn dân phu đi về phía bắc.
Họ rời làng trong bụi đường, mang theo áo mỏng,
lương khô, nỗi lo cho ruộng nhà và tiếng khóc của người thân.
Trên biên ải gió lạnh, họ đào đất, khuân đá,
nện tường.
Có người là lính, có người là tù nhân, có người là dân bị trưng tập.
Tên tuổi của họ không được khắc lên sử sách.
Nhưng mồ hôi và xương cốt của họ nằm trong nền móng của những công trình mà hậu
thế gọi là kỳ vĩ.
Tần Thủy Hoàng cũng cho xây dựng cung điện,
trong đó nổi tiếng nhất là A Phòng cung được nhắc nhiều trong văn học và sử liệu
cổ.
Quy mô thực tế và mức độ hoàn thành của công trình này vẫn là vấn đề được giới
nghiên cứu khảo sát, nhưng chắc chắn triều Tần đã huy động nguồn lực khổng lồ cho
các dự án cung thất và lăng mộ.
Đặc biệt, lăng mộ của Tần Thủy Hoàng ở Ly Sơn là một trong những công trình gây
kinh ngạc nhất thế giới cổ đại.
Đội quân đất nung được phát hiện vào thế kỷ XX — hàng nghìn tượng binh mã với gương
mặt, dáng đứng, kiểu tóc, áo giáp khác nhau — cho thấy quy mô tổ chức và niềm tin
về quyền lực sau cái chết của vị hoàng đế đầu tiên.
Trong đời sống, ông muốn thống nhất thiên hạ.
Trong cái chết, dường như ông cũng muốn mang theo một triều đình,
một quân đội, một thế giới riêng.
Sách bị đốt, tiếng nói bị chôn trong sợ hãi
Một đế chế mới không chỉ sợ quân thù bên ngoài.
Nó còn sợ ký ức.
Sau khi thống nhất, trong thiên hạ vẫn còn nhiều học giả nhớ về các nước cũ,
ca ngợi chế độ xưa, chỉ trích pháp lệnh mới.
Tần, vốn đặt nền trên Pháp gia và quyền lực tập trung,
không dễ chấp nhận những tiếng nói có thể làm lung lay trật tự.
Năm 213 TCN, theo ghi chép của Sử ký, Lý Tư đề nghị kiểm soát sách vở và tư tưởng.
Những sách không phục vụ trực tiếp cho triều đình,
đặc biệt là các trước tác lịch sử của các nước cũ và nhiều sách thuộc các học phái
bị hạn chế, bị đốt hoặc bị cấm lưu hành trong dân gian.
Một số loại sách thực dụng như y dược, bói toán,
nông nghiệp được cho là không thuộc diện cấm tương tự.
Năm sau, 212 TCN, xảy ra sự kiện thường được gọi là “chôn nho”. Sử liệu truyền
thống kể rằng Tần Thủy Hoàng xử tử nhiều phương sĩ hoặc học giả sau khi bị lừa
dối trong việc tìm thuốc trường sinh và sau các lời chỉ trích triều đình.
Con số, thành phần nạn nhân và cách hiểu sự kiện này vẫn được giới sử học thảo
luận, nhưng trong ký ức văn hóa Trung Hoa,
nó trở thành biểu tượng cho sự đàn áp tư tưởng của nhà Tần.
Dù nhìn từ góc độ nào, điều rõ ràng là triều Tần muốn kiểm soát lời nói,
sách vở và ký ức.
Nhưng sách có thể cháy, còn oán hận thì không dễ thành tro.
Mỗi lệnh cấm có thể làm im một căn phòng,
nhưng cũng có thể khiến lời thì thầm lan xa hơn trong bóng tối.
Mỗi hình phạt có thể khiến người ta cúi đầu,
nhưng không nhất thiết khiến họ trung thành.
Nhà Tần xây dựng trật tự bằng sợ hãi, và sợ hãi là thứ có thể giữ con người đứng
yên — cho đến khi họ không còn gì để mất.
Giấc mộng trường sinh của người sợ cái chết
Tần Thủy Hoàng đã đánh bại sáu nước, lập ra hoàng đế,
thống nhất chữ viết, tiền tệ, đo lường,
đường sá.
Nhưng có một kẻ thù ông không thể sai quân đi tiêu diệt.
Cái chết.
Càng ở đỉnh cao quyền lực, con người càng nhìn thấy vực sâu dưới chân mình.
Với Tần Thủy Hoàng, thiên hạ đã thuộc về ông,
nhưng thời gian thì không.
Ông sai người tìm thuốc trường sinh, tin dùng các phương sĩ,
hướng mắt ra biển đông với hy vọng có tiên dược nơi đảo thần tiên.
Những chuyến đi tuần du của ông khắp đế quốc vừa là cách khẳng định quyền lực,
vừa như cuộc tìm kiếm một điều không ai nắm được.
Đoàn xa giá hoàng đế đi qua núi sông, quan lại địa phương quỳ đón,
dân chúng nhìn từ xa, bụi đường bay lên sau bánh xe.
Người đã thống nhất thiên hạ vẫn tiếp tục đi,
như thể ở cuối con đường có thể tìm thấy cánh cửa thoát khỏi số phận của mọi người
phàm.
Nhưng thuốc trường sinh không đến.
Năm 210 TCN, trong một chuyến tuần du phía đông,
Tần Thủy Hoàng qua đời tại Sa Khâu.
Cái chết của ông lập tức trở thành bí mật chính trị nguy hiểm.
Thừa tướng Lý Tư và hoạn quan Triệu Cao được cho là đã che giấu tin hoàng đế chết
trong một thời gian ngắn để kiểm soát việc kế vị.
Theo Sử ký, đáng lẽ công tử Phù Tô — con trưởng,
đang ở phương bắc cùng tướng Mông Điềm — có vị thế kế thừa.
Nhưng Triệu Cao và Lý Tư đã làm giả chiếu thư,
buộc Phù Tô tự sát và đưa Hồ Hợi lên ngôi,
tức Tần Nhị Thế.
Nếu câu chuyện ấy đúng như sử liệu truyền thống ghi lại,
thì khoảnh khắc Tần Thủy Hoàng nhắm mắt cũng là khoảnh khắc đế chế ông dựng lên
bắt đầu bị phản bội từ bên trong.
Một vương triều mơ kéo dài muôn đời lại đặt tương lai vào tay một hoàng đế trẻ
yếu kém, một thừa tướng sợ mất quyền, và một hoạn quan đầy tham vọng.
Tần nhị thế và bàn tay triệu cao
Hồ Hợi lên ngôi khi đế chế đã rộng lớn nhưng lòng dân bất ổn.
Ông không có uy quyền và tài năng như cha.
Quyền lực nhanh chóng rơi vào tay Triệu Cao.
Triệu Cao là một nhân vật nguy hiểm không phải vì ông cầm quân giỏi,
mà vì ông hiểu cách thao túng cung đình.
Ông loại bỏ đối thủ, bức hại công thần,
khiến Tần Nhị Thế ngày càng xa rời thực tế.
Tướng Mông Điềm, người từng có công lớn ở phương bắc,
bị buộc chết.
Lý Tư, từng là kiến trúc sư chính trị của đế chế Tần,
cuối cùng cũng bị Triệu Cao hãm hại và chịu cái chết thảm khốc.
Một triều đình từng dựa vào kỷ luật và hiệu quả nay bị ăn mòn bởi nghi kỵ.
Trong khi đó, dân chúng vẫn phải chịu lao dịch,
thuế khóa, hình phạt nặng nề.
Sau cái chết của Tần Thủy Hoàng, bộ máy khắc nghiệt không giảm đi;
nó tiếp tục nghiền lên xã hội, nhưng không còn bàn tay mạnh mẽ đủ tỉnh táo để điều
khiển.
Năm 209 TCN, một sự kiện bùng lên từ tầng đáy.
Trần Thắng và Ngô Quảng, hai người bị giao dẫn một toán lính thú đi đồn trú,
gặp mưa lớn làm chậm kỳ hạn.
Theo pháp luật Tần được ghi lại trong truyền thống sử học,
trễ hạn có thể bị xử nặng, thậm chí chết.
Dù chi tiết pháp lý cụ thể còn được các học giả hiện đại xem xét,
câu chuyện phản ánh cảm giác tuyệt vọng của người dân dưới luật lệ hà khắc.
Khi đường sống và đường chết dường như chẳng khác nhau,
họ chọn nổi dậy.
Trần Thắng được cho là đã nói một câu nổi tiếng:
Vương hầu tướng tướng, há phải có giống riêng sao?
Ý nghĩa của câu nói ấy như một tia sét:
quyền lực không nhất thiết thuộc về dòng máu quý tộc.
Người áo vải cũng có thể đứng lên tranh thiên hạ.
Cuộc khởi nghĩa Đại Trạch Hương lan ra nhanh chóng.
Dù Trần Thắng và Ngô Quảng không giữ được thành quả lâu dài,
ngọn lửa họ nhóm lên đã đốt vào đống cỏ khô của cả đế chế.
Khắp nơi nổi loạn.
Các thế lực cũ của sáu nước phục hồi danh nghĩa.
Những anh hùng mới xuất hiện.
Trong số đó có Hạng Vũ của nước Sở cũ — dũng mãnh,
kiêu hùng — và Lưu Bang, một đình trưởng xuất thân thấp hơn nhưng mềm dẻo,
thực tế, biết dùng người.
Nhà Tần bắt đầu rung chuyển.
Khi con hươu được gọi là con ngựa
Triệu Cao càng lúc càng lộng quyền.
Một câu chuyện nổi tiếng kể rằng ông dắt một con hươu vào triều và nói với Tần
Nhị Thế rằng đó là con ngựa.
Khi hoàng đế hỏi quần thần, có người im lặng,
có người nói thật là hươu, có người theo Triệu Cao gọi là ngựa.
Sau đó, những người nói thật bị trừng trị.
Câu chuyện “chỉ hươu bảo ngựa” có thể được kể lại với màu sắc biểu tượng,
nhưng nó phản ánh một sự thật chính trị đáng sợ:
khi quyền lực đủ lớn, sự thật cũng có thể bị ép quỳ xuống.
Triều đình Tần lúc ấy không còn là nơi bàn việc cứu nước.
Nó trở thành căn phòng của sợ hãi.
Quan lại nhìn nhau trước khi nói.
Người ta không hỏi điều gì đúng, mà hỏi điều gì giúp mình sống qua ngày.
Nhưng bên ngoài cung điện, tình hình đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Các đội quân nổi dậy tiến về phía tây.
Quân Tần vẫn có những lực lượng mạnh, nhưng đế chế phải đối phó với quá nhiều mặt
trận, quá nhiều oán hận, quá nhiều vùng đất vừa bị chinh phục chưa thật sự quy
phục.
Năm 207 TCN, Triệu Cao ép Tần Nhị Thế tự sát.
Sau đó, ông lập Tử Anh lên ngôi.
Tử Anh không còn xưng hoàng đế theo cách đầy tham vọng như trước,
mà chỉ là Tần vương trong hoàn cảnh đổ nát.
Ông nhanh chóng giết Triệu Cao, nhưng đã quá muộn.
Một người có thể giết kẻ gian thần.
Nhưng không thể trong vài ngày cứu lại lòng dân đã mất,
quân đội đã tan, và vận mệnh đã nghiêng hẳn sang phía khác.
Cánh cổng hàm dương mở ra
Lưu Bang tiến vào Quan Trung trước Hạng Vũ.
Ông biết cách lấy lòng dân:
giảm bớt hà khắc, hứa bỏ những luật lệ nặng nề của Tần,
chỉ giữ vài điều cốt yếu như giết người thì phải chết,
làm bị thương và trộm cắp thì chịu tội.
So với bộ luật và hình phạt khiến dân chúng khiếp sợ trước đó,
những lời ấy như một hơi thở khác.
Tử Anh ra hàng Lưu Bang.
Nhà Tần chính thức kết thúc vào năm 207 TCN.
Từ năm 221 TCN đến 207 TCN, đế chế Tần thống nhất chỉ tồn tại khoảng mười lăm
năm.
Nếu tính từ khi Doanh Chính lên ngôi vua Tần thì dài hơn nhiều,
nhưng vương triều đế quốc mà ông lập ra — cái vương triều ông mong truyền muôn
đời — lại ngắn ngủi như ánh chớp.
Sau đó, Hạng Vũ tiến vào Hàm Dương.
Theo sử liệu truyền thống, ông giết Tử Anh,
đốt phá cung điện, chia lại thiên hạ.
Lửa cháy trên kinh đô Tần như dấu chấm hết cho giấc mộng đế quốc đầu tiên.
Nhưng lịch sử không đơn giản là một đống tro.
Nhà Tần sụp đổ, nhưng nhiều thứ Tần tạo ra không biến mất.
Mô hình hoàng đế, hệ thống quận huyện, tư tưởng tập quyền,
chuẩn hóa chữ viết và đo lường, khái niệm một thiên hạ thống nhất dưới một triều
đình trung ương — tất cả tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến các triều đại sau,
đặc biệt là nhà Hán.
Lưu Bang sau này lập nhà Hán, mềm dẻo hơn Tần trong nhiều chính sách,
nhưng vẫn kế thừa không ít khung xương của đế chế Tần.
Nói cách khác, Tần chết trẻ, nhưng bóng của Tần sống rất lâu.
Vương triều ngắn ngủi để lại cái bóng dài
Nhìn lại nhà Tần, ta thấy một nghịch lý lớn.
Không có Tần, lịch sử Trung Hoa có thể đã tiếp tục chìm trong chia cắt lâu hơn.
Tần chấm dứt thời Chiến Quốc, tạo ra một không gian chính trị thống nhất,
đặt nền cho kiểu nhà nước đế quốc kéo dài hơn hai nghìn năm.
Những cải cách của Tần có tầm vóc rất lớn.
Chúng không chỉ là mệnh lệnh của một đời vua,
mà là sự thay đổi cấu trúc của cả nền văn minh.
Nhưng cũng chính Tần là lời cảnh báo.
Một quốc gia có thể mạnh vì pháp luật nghiêm minh,
nhưng nếu pháp luật biến thành roi vọt vô tận,
nó sẽ nuôi oán hận.
Một triều đình có thể thống nhất chữ viết,
tiền tệ, đo lường, nhưng nếu không thống nhất được lòng người,
mọi con đường lớn cũng có thể trở thành đường cho quân nổi dậy tiến về kinh đô.
Một hoàng đế có thể xây lăng mộ cho vĩnh cửu,
nhưng không thể ép thời gian quỳ xuống trước ngai vàng.
Tần Thủy Hoàng là nhân vật vĩ đại và đáng sợ cùng lúc.
Ông là người thống nhất thiên hạ, nhà tổ chức phi thường,
vị quân chủ có tầm nhìn vượt khỏi giới hạn của một nước chư hầu.
Nhưng ông cũng là biểu tượng của bạo quyền,
của sự kiểm soát khắc nghiệt, của niềm tin rằng con người có thể bị ép vào trật
tự bằng sợ hãi.
Đế chế Tần giống như một thanh kiếm được rèn quá sắc.
Nó chém đứt thời đại cũ, nhưng cũng làm tay người cầm kiếm chảy máu.
Khi Hàm Dương cháy, khi Tử Anh đầu hàng,
khi những tượng binh mã im lặng dưới lòng đất,
giấc mộng muôn đời của Tần Thủy Hoàng đã tan.
Nhưng từ đống tro ấy, một câu hỏi vẫn còn vang qua lịch sử:
Làm sao để xây dựng một quốc gia đủ mạnh để thống nhất,
nhưng đủ nhân hậu để tồn tại?
Nhà Tần không trả lời được câu hỏi đó.
Nhưng chính vì thất bại của nó, các triều đại sau buộc phải đi tìm câu trả lời.
Và vì thế, vương triều chỉ kéo dài mười lăm năm ấy vẫn đứng ở một vị trí đặc biệt
trong lịch sử thế giới:
ngắn ngủi, dữ dội, rực sáng, rồi sụp đổ — như một ngọn lửa đã thiêu cháy thời Chiến
Quốc, đồng thời soi rõ cái giá của quyền lực khi nó quên mất con người.