Chiến tranh liên miên, xây dựng, cúng tế,
tuần du và các dự án lớn khiến quốc khố chịu áp lực.
Triều đình phải tăng cường độc quyền muối,
sắt, rượu, cải cách tiền tệ, đánh thuế thương nhân.
Tang Hoằng Dương và các chính sách tài chính thời Vũ Đế giúp duy trì cỗ máy đế
quốc, nhưng cũng làm dấy lên tranh luận về vai trò của nhà nước trong kinh tế.
Hán Vũ Đế là một vị vua hùng tài đại lược,
nhưng cuối đời ông cũng đối mặt với bi kịch.
Vụ巫蛊, thường gọi là họa vu cổ, liên quan đến cáo buộc dùng bùa chú nguyền rủa,
dẫn đến cái chết của Thái tử Lưu Cứ và nhiều người trong hoàng tộc.
Đây là một trong những thảm kịch cung đình đau đớn nhất thời Tây Hán.
Cuối đời, Hán Vũ Đế ban Luân Đài chiếu,
được hiểu là lời tự kiểm điểm về những chính sách quá tốn sức dân,
dù cách diễn giải văn bản này vẫn được giới nghiên cứu bàn luận.
Dẫu vậy, hình ảnh ấy khiến câu chuyện của ông phức tạp hơn:
một hoàng đế đã đưa Đại Hán lên đỉnh cao,
nhưng cũng nhìn thấy cái giá mà dân chúng và triều đình phải trả.
Nho học lên ngôi và bộ mặt mới của đế chế
Một thay đổi sâu sắc dưới thời Hán Vũ Đế là sự trỗi dậy của Nho học trong vai trò
hệ tư tưởng chính thống.
Đổng Trọng Thư là nhân vật quan trọng trong quá trình này.
Ông đề xuất kết hợp Nho học với tư tưởng âm dương,
thiên nhân cảm ứng, nhấn mạnh trật tự quân thần,
phụ tử, lễ nghĩa và vai trò đạo đức của hoàng đế.
Câu nói thường được tóm lược là “bãi truất bách gia,
độc tôn Nho thuật” phản ánh xu hướng đề cao Nho học,
dù thực tế nhà Hán vẫn sử dụng nhiều yếu tố Pháp gia trong quản trị.
Đây là điểm quan trọng:
đế chế Hán không đơn giản là một nhà nước Nho giáo thuần túy.
Nó dùng Nho học để tạo tính chính danh,
giáo hóa quan lại và xã hội;
nhưng trong bộ máy hành chính, luật pháp,
thuế khóa, quân sự, nhiều phương pháp thực dụng vẫn tiếp tục tồn tại.
Có thể nói, nhà Hán khoác lên khung xương pháp trị một lớp áo đạo đức Nho gia.
Thái học được thiết lập, kinh điển Nho gia được coi trọng,
con đường làm quan dần gắn với học vấn và sự hiểu biết kinh điển.
Quá trình này chưa phải khoa cử hoàn chỉnh như các triều đại sau,
nhưng nó đặt nền cho truyền thống quan liêu học thuật kéo dài nhiều thế kỷ.