nhưng nó đặt nền cho truyền thống quan liêu học thuật kéo dài nhiều thế kỷ.
Cùng lúc, sử học Trung Hoa đạt một cột mốc lớn với Tư Mã Thiên và bộ Sử ký.
Tư Mã Thiên chịu nhục hình sau vụ bênh vực Lý Lăng,
nhưng vẫn hoàn thành công trình sử học đồ sộ,
ghi lại từ truyền thuyết Hoàng Đế đến thời Hán Vũ Đế.
Sử ký không chỉ là kho tư liệu lịch sử,
mà còn là tác phẩm văn chương lớn, nơi số phận con người hiện lên với bi kịch,
khí phách, tham vọng và giới hạn.
Nhờ những nền tảng tư tưởng, hành chính và văn hóa ấy,
nhà Hán không chỉ mạnh bằng quân đội.
Nó còn tạo ra một khuôn mẫu văn minh mà nhiều thế hệ sau nhìn lại như một thời
đại định hình bản sắc.
Chính từ nhà Hán, người Hoa về sau thường tự gọi mình là “Hán nhân”, chữ viết là
Hán tự”, ngôn ngữ và văn hóa cũng gắn với tên gọi Hán.
Một triều đại đã trở thành một cái tên của cả nền văn minh.
Sau ánh hào quang, những vết nứt bắt đầu lan
Sau Hán Vũ Đế, nhà Tây Hán vẫn tiếp tục tồn tại hơn một thế kỷ,
có những giai đoạn ổn định và những vị vua được đánh giá tích cực như Hán Tuyên
Đế.
Hán Chiêu Đế lên ngôi khi còn nhỏ, quyền lực ban đầu nằm trong tay các đại thần
phụ chính như Hoắc Quang.
Sau đó, Hán Tuyên Đế, vốn từng trải qua những năm tháng khó khăn vì liên quan đến
bi kịch của Thái tử Lưu Cứ, lên ngôi và trở thành một hoàng đế có năng lực.
Thời Chiêu Tuyên thường được xem là giai đoạn phục hồi sau sự hao tổn cuối thời
Vũ Đế.
Nhà Hán tiếp tục quản lý Tây Vực, duy trì ảnh hưởng rộng,
kinh tế phục hồi phần nào.
Nhưng những vấn đề sâu xa vẫn tồn tại.
Ruộng đất dần tập trung vào tay hào cường địa phương.
Nông dân mất đất trở thành tá điền, nô tỳ hoặc dân lưu tán.
Bộ máy quan liêu ngày càng phức tạp.
Ngoại thích, tức họ hàng bên mẹ hoặc bên vợ của hoàng đế,
nhiều lần can dự triều chính, nhất là khi hoàng đế lên ngôi còn nhỏ.
Trong một triều đại kéo dài, nguy cơ không phải lúc nào cũng đến từ cuộc tấn công
bên ngoài.
Nó có thể đến từ những vết nứt nhỏ:
một đại tộc mua thêm ruộng, một nông dân mất đất,
một hoàng đế nhỏ tuổi, một họ ngoại thích nắm quyền,
một quan lại địa phương coi dân như nguồn thu,
một triều đình xa dần khỏi đời sống thực tế.
Đến cuối Tây Hán, quyền lực rơi vào tay họ Vương,
đặc biệt là Vương Mãng.
Vương Mãng ban đầu xây dựng hình ảnh khiêm nhường,
đạo đức, một người Nho gia kiểu mẫu.
Ông được ca ngợi là người biết lễ, biết nhường,
biết lo cho thiên hạ.
Nhưng trong chính trị, đạo đức công khai đôi khi cũng là chiếc áo khoác cho tham
vọng sâu kín.
Năm 9, Vương Mãng phế nhà Hán, lập triều Tân.
Tây Hán kết thúc.
Nhưng câu chuyện nhà Hán chưa hết.